***

ХХ зууны эхэн үеийн нийслэл хүрээ Монгол улсын хөгжлийн түшиц газар байсан нь

2008-04-03T15:25:00.000-07:00

Улаанбаатар хотын газарзүйн байрлал, байгалийн нөхцөл

2008-04-03T15:22:00.000-07:00

Улаанбаатар хотын газарзүйн байрлал, байгалийн нөхцөл

2008-04-03T15:21:00.000-07:00

Өнөөгийн Улаанбаатарын газарзүйУлаанбаатар хот урдуураа Төв аймгийн Сэргэлэн, Алтанбулаг, баруугаараа мөн аймгийн Алтанбулаг, Аргалант, Баянцогт, баруун хойгуураа мөн аймгийн Батсүмбэр, зүүн хойгуураа, зүүгээрээ мөн аймгийн Батсүмбэр, зүүн хойгуур, зүүгээрээ мөн аймгийн Эрдэнэ сумтай хиллэн Дөрвөн уулын дунд Туул голын уудам хөндийд 470444 га талбай бүхий нутаг дэвсгэр эзлэн оршино. Нутгийн хамгийн өмнө захын цэг нь Төв аймгийн Сэргэлэн сумтай хиллэж байгаа хойд өргөрөгийн 54''-ын (107 градус 18 минут 54 секунд гэж°18°37'30'', зүүн уртрагийн 107°47 уншина) солбицолд, баруун захын цэг нь Төв аймгийн Баянчандмань, Батсүмбэр 14'42''-ын°23'12'', хойд өргөрөгийн 48°сумтай хиллэж байгаа зүүн уртрагийн 107 солбицолд, хойд захын цэг нь Төв аймгийн Батсүмбэр сумтай хиллэж байгаа хойд 27'-ын солбицолд, зүүн захын цэг нь°16'00'', зүүн уртрагийн 106°өргөрөгийн 48 24'', хойд°37°Төв аймгийн Эрдэнэ сумтай хиллэж байгаа зүүн уртрагийн 107 53'-ын солбицолд оршино. (цэгүүдийн газарзүйн солбицлыг 1:1000000°өргөрөгийн 47 масштабтай зургаас тодорхойлов) Улаанбаатар хот далайн төвшнөөс дээш 1300 гаруй м өндөрт Номхон далайгаас 1600 орчим км алсад Дэлхийн экватороос хойш 5310 км, 55',°хойд туйлаас урагш 4690 км орчим зайтай буюу дэлхийн хойд өргөрөгийн 47 55'-ын солбицолд (Сүхбаатарын°зүүн уртрагийн 106 талбай), Дэлхийн цагийн 7-р бүсэнд Лондон хотоос 7 цаг 08 минутын зөрөөтэй оршиж байна. Улаанбаатар хотын Сүхбаатарын талбайн баруун урд захад Монгол улсын автозамын сүлжээний эхлэх 00 цэгийн тэмдэг багана оршдог. Улаанбаатар хотын нутгийн хүйс буюу төв цэгийг дээр дурьдсан 56'45'', зүүн уртрагийн°захын цэгүүдээр хөөж бодвол хойд өргөрөгийн 47 00'18''-ын солбицолд°107 буюу Шархадны автобусны эцсийн буудлаас чанх хойш 2 км-т, Шархадны хясаанаас баруун хойш 1.8 км зайтай уулын нэг оройн зүүн хажууд оршиж байна.Харин Улаанбаатар их хотын төв цэг Хүйсийг Сүхбаатарын 55'04''-ын солбицолд°55'07'', зүүн уртрагийн 106°талбайд хойд өргөрөгийн 47 далайн төвшнөөс 1300 м өндөрт тавьсан Төв цэгийн тэмдгээр тооцож болох юм. Улаанбаатар хотын өмнүүр орших Богдхан уул нь зүүнээс баруун тийш чиглэсэн 40 орчим км үргэлжилсэн нуруу Төв хэсэгтээ өндөр уул, дундаж өндөр уулын хэв шинжит уул, хамгийн өндөр оргил нь 2268 м өндөр Цэцээ гүн оргил, мөн 2256 м өндөр Түшээ гүн, Баруун, Зүүн Ширээ зэрэг оргилуудтай. Орой нь үндсэндээ тэгш хэлбэртэй бөгөөд тэгшрэлийн гадарга нь 1800, 2000, 2200 м-ийн төвшний гурван үндсэн шатлал үүсгэжээ. Бүр оройдоо өндөр оргилууддаа хүйтний өгөршлийн нөлөөгөөр үүссэн тагт чулуун нураг, асга үүссэн, уулын баруун зүүн хажуугаар уулс хоорондын хотгор ам хөндий үүсчээ. Богдхан уулыг Улаанбаатар хот энэ уулын ард ирж суурьшсан он буюу 1778 онд Тэнгэрийг тэтгэсний 43-р оны 9-р сарын 24-ний өдрийн хааны зарлигаар дархалсан. Дэлхийн анхны дархан цаазат газрын нэг. Богдхан уулыг дархан цаазтай болгох саналыг тэр үеийн тэргүүний сэхээтний нэг сайд Юндэндорж гаргасан билээ. Бүр эрт ХII-ХIII зууны үеийн Монголын эртний аймгийн нэг болох Хэрэйдийн Ван Тоорил хаан Богд уулыг тахиж байсан билээ. Монголын Их тахилагатай, үзэсгэлэнт уулынх нь хувьд Богдхан уулыг ЮНЕСКО “Дэлхийн гайхамшигт үнэт зүйл” зэрэглэлээр байгаль, түүхийн дурсгал гэж хамгаалалтад авах санал гаргажээ. Оросын жуулчин Н.М.Прежевальский “Сибирийн байгалийн төрх байдал Өргөөгөөр” төгсдөг гэж бичсэн. Энэ нь Богдхан уулын төрх байдлыг хэлж байгаа хэрэг билээ. Энэ уулын улсын хамгаалалтад авсан талбай нь 41600 гаруй га эзэлнэ. Богдхан уулын ар луу Яргайт, Дээд өндөр уулын, Эрээний, Түшээт гүний нуруу, Бумбат, Чулуут, Төр хурах, Шажин хурах, Хүрхрээ, Залаа, Бага тэнгэр, Их тэнгэр, Зайсан, Богино, Хүүш,Арцат, Нүхт, зэрэг гол горхи бүхий ам хөндийтэй. Урд энгэр рүүгээ Өвөрзайсан, Ногоон модны хяр зэрэг нуруудтай, Зуун модны, Түргэний, Өвөр зайсан зэрэг уудам тал хөндийтэй. Улаанбаатарын баруун захаар 1662 м өндөр тахилгат Сонгинохайрхан, 1652 м өндөр Дарцагт, 1520 м өндөр Баян-Өндөр, Майхан толгой, Соёлд уул, Таширын нуруу, Улаан Ямаат, 1691 м өндөр Тахилт уулууд оршино. Хотын хойд талаар тахилгат 1947 м өндөр Чингэлтхайрхан уул оршино. Энэ уулын өврөөр Цагаан хөтөлийн нуруу, Майхан уул, Эмээлт, Их наран, Байшинтын гозгор, Зэрэг нуруу, уулууд салбарлах бөгөөд эдгээрээс урагшаа Баянголын, Нарангийн, Толгойтын, Чингэлтэйн, Хайлааст, Сэлбийн зэрэг уудам урт ам хөндийнүүдтэй, Чингэлтэй уулын араар Ханан сэрүүний, Цагаан бургасны, Буурлын, Халзангийн зэрэг уул нуруудтай, тэдгээрийн хоорондуур Толгойтын, Гүнтийн, Сэлбийн зэрэг даваанууд Шижирийн хоолой, Гүнтийн голын зэрэг уудам, урт гол горхи бүхий ам хөндийтэй. Чингэлт уулын зүүн хажууд Сэлбэ гол руу хандсан Чингэлтэй, Арсогоот, Шадивлан, Яргайт, Хандгайт, Бэлхийн, Жигжидийн зэрэг гол горхи бүхий том ам хөндий байна. Мөн Ганц худгийн, Дашчойнхорын, Хустын, Гоодойн, Гурван Хандгайтын нуруу, Жимбэр уул, 2018 м өндөр Гүйен уул, Сэрвэнгийн нуруу, зэрэг уул нурууд Улиастайн ам зэрэг ам хөндий бий. Нийслэлийн зүүн талаар Хожуулт, Цагдуулт, Цагаан Тэмээт, Шар овоот, Зүрх, Хойд хиа, 2032 м өндөр Байц уул, Байцын нуруу, Арцатын зоо, Бурхантын зоо, Дархантын зоо, Цагаан тэмээт, Их амны, Бэрхийн, Асгат нуруу, Дунд цохиот, Асгат, 1833 м өндөр Зүрх, Баянзүрх хайрхан, Эрээн, Гуалин, 2197 м өндөр Орог Ямаат, Цагаан тэмээтийн нуруу, Шижирийн даваа, 2184 м өндөр Улаан харгантын гозгор, Ёлтын даваа, Бэрхийн нуруу, Чингисийн хяр, Мөст, Өгөөмөр, Их мөст, зэрэг том уул, нурууд, Баянтөхөм, Гацуурт, Их Хуандий, Бага дээндий Өвөргорхийн, Тэрэлжийн зэрэг уудам ам хөндийнүүдтэй. Баянзүрх хайрхан нь манай нийслэлийн тахилгат уул, Чидам хэмээх нохой шүтээнт Цэргийн тахилгатай уул билээ. Улаанбаатар хотын нутгийн зүүн урд захад (Налайхаас зүүн урагш) Хэнтийн нурууны баруун урд захад орших 1854 м өндөр Цогтчандмань уул нь Хойдмөсөн далайн сав, Номхон далайн сав, Төв Азийн дотоодын гадагш урсгалгүй ай савын усны хагалбар болно. Энэ нь ийнхүү зөвхөн Монголын төдийгүй Дэлхийн усны ай савын хагалбар болж байгаа чухал газар билээ.Богдхан уул түүний орчим нутаг нь Хангай Хэнтийн атираат бүсийн Хэнтийн хэсгийн баруун өмнө хэсэгт оршино. Чулуун нүүрсний галавын үед (350-200 сая жилийн өмнөөс) хуримтлагдсан тунамал чулуулаг, мезозайн эриний Юра, Цэрдийн галавын үед үүссэн боржин чулуу болон уулсын бэл хормой, гуу жалгаар орчин үеийн хөвсгөр хурдас тархжээ. Улаанбаатар хотын дэвсгэрт орших Налайхад Цэрдийн галавын үед (130 орчим сая жилийн өмнө) үүссэн нүүрсний орд газар бий. Эндээс нүүрс олборлох ажил 20-р зууны эхэн үеэс эхэлсэн. Улаанбаатар хотын дэвсгэрт Аржанчивлангийн орчимд алт, цагаан тугалганы орд бий бөгөөд гянт, алт, хайлуур жоншны илрэл, Сэлбийн голд алт, төмрийн илрэлүүд бий. Элстийн голд шилний элс, бусад газраар шаврын баялаг нилээд бий. Улаанбаатар хотын уур амьсгал нь манай орны уур амьсгалын эх газарлаг шинж чанарыг бүрэн илэрхийлэх эрс тэс шинжтэй. Өөрөөр хэлбэл сэрүүн бүсийн эх газрын уур амьсгалын эрс тэс эх газарлаг шинж чанарыг илэрхийлсэн тодорхой ялгарсан жилийн дөрвөн улиралтай. Өвөл нь C хүрдэг, үнэмлэхүй их температур нь°хүйтэн, үнэмлэхүй бага температур нь -49 C болдог эрс тэс°C хүрдэг, үнэмлэхүй их, бага температурын агууриг нь 87.6°38.6 ялгаатай бөгөөд ийм их зөрөө дэлхийн аль C,°ч улсын нийслэлд гардаггүй байх, жилийн дундаж температур нь -3.0 C-аас бууж хүйтрэх°C байх бөгөөд -30°хамгийн хүйтэн 1 сарын температур нь -26.0 өдрийн тоо жилд 40 орчим байна. Цасан бүрхэвч ХI сарын 10-ны үед тогтож III сарын хорьд хүртэл 130 орчим хоног 18 орчим см зузаан цастай байна. Ууландаа цасны зузаан их, цасан шуургатай өдөр 10 орчим байдаг ажээ. Жилийн хамгийн богино өдөр-өвлийн туйлын өдөр ХII сарын 22-нд болох бөгөөд энэ өдөр өдрийн урт 8 цаг 24 минут үргэлжилнэ. Энэ өдөр Улаанбаатарт үдийн нарны тусгалын өнцөг болдог. Өвлийн цагт Улаанбаатарт ерөөсөө монгол орон даяарт газарзүйн°18.5 ухаанд Азийн их даралтын төв гэдэг ухагдахуун болж орсон эсрэг циклоны төв тогтож Увс аймгийн Улаангом хотод агаарын даралт Дэлхийн хэмжээнд хамгийн их буюу 1055 гектопаскаль (гПа) болдог бөгөөд Улаанбаатарт агаарын даралт 1037 гПа хүрч байсан, Тэнгэр нэн цэлмэг байдаг. Улаанбаатар хот нь дэлхийн хамгийн цэлмэг хөх тэнгэрт хотуудын нэг бөгөөд жилдээ 250-аад хоног цэлмэг байдаг. Монголын цэлмэг тэнгэр жуулчдын сонирхлыг татдаг нэгэн чухал үзмэр болдог. Иймд Улаанбаатарт цэлмэг хөх тэнгэрт хот гэсэн хөшөө босговол сонин байх болно. Харин Улаанбаатар хот тус орны салхи багатай газрын тоонд орно. Жилдээ салхигүй өдөр 100 орчим байх бөгөөд салхины хурд 4-6 м/с, баруун хойд зүгийн салхи голлоно. Салхины хамгийн их хурд нь 40 м/с хүрч байжээ. Өвөл салхи багатай, хавар салхи ихтэй. Улаанбаатарт хүйтрэлтгүй үргэлжлэх хугацаа V сарын 29-ны орчмоос IХ сарын 1 орчим хүртэл буюу 90 гаруй хоног байна. Өөрөөр хэлбэл энэ хугацаанд агаарын температур 0°-аас доош буухгүй гэсэн үг. Жил жилийн онцлогоос болоод энэ хоногийн тоо арай олон, цөөн байж болох нь тодорхой Жилийн хамгийн дулаан сар нь 7-р сар, дундаж дулаан нь 17C° бөгөөд хамгийн их халуун болсон нь 38.6C° хүрснийг дээр дурьдсан. Зундаа 30C°-аас давж халуун болох өдрийн тоо 10 орчим, хоногийн дундаж температур 10C°-аас давж дулаарах өдөр хавар VI сарын 6-аас намар VIII сарын 25 хүртэл 80 орчим хоног байдаг аж. Ган болох магадлал 30 орчим хувь зуны туйл буюу жилийн хамгийн урт өдөр Улаанбаатар VI сарын 22-нд болж өдөр 16 цаг 02 минут үргэлжилнэ. Энэ өдөр үдийн нарны мандалтын тусгалын өнцөг 65.5° болно. Монгол орны уур амьсгалын мужлалын хувьд авч үзвэл Улаанбаатар хот нь хуурайдуу сэрүүн зунтай хахир өвөлтэй нутагт багтана.Сүүлийн 20 жилд зохиогч миний хийсэн үзэгдэлзүйн хувийн ажиглалтаас үзвэл Улаанбаатар хотод дундажаар III сарын 31-нд анхны ногоо цухуйж хавар эхлэн 65 хоног үргэлжилж VI сарын 3-нд нохойн хушуу цэцэглэснээр зун эхлэн 90 хоног үргэлжилж VIII сарын 22-нд хяруу унаснаар намар эхлэж 80 хоног үргэлжилж ХI сарын 10-нд цасан бүрхэвч тогтсноор өвөл эхлэж 131 хоног үргэлжилж байх шиг санагдаж байна. Анхны ногоо цухуйх зэрэг үзүүлэлтүүд Улаанбаатарын өөр өөр хэсэгт өөр өөр байж болохыг үгүйсгэхгүй. 2004 оны хувьд бол анхны ногоо III сарын 23-нд МУИС-ын 2-р байрны нөмөрт цухуйв. IV сарын 8-нд гудамжинд ямаа үзэгдэв. IV сарын 29-нд Туул гол задарч цөн урсав. V сарын 5-нд хуучин II эмнэлгийн сүүдэрт (Байгалийн түүхийн музейн урд) даль цэцэглэв. V сарын 13-нд Гацууртад хөхөө донгодов, V сарын 17-нд I эмнэлгийн арын төв замын дэргэдэх гүйлс цэцэглэв. Тэр 3-4 бутны цав цагаан их цэцэг хүмүүст баясал төрүүлэв. Түүнийг харж сэтгэлийн их баясал авсан хүмүүст нас нэмсэн байх. Ногоон ургамал хүчилтөрөгчөөрөө хүнийг тэтгэхээс гадна цагаан, ягаан, улаан, хөх гээд өнгө өнгөөрөө хүнд баясал төрүүлж насыг нь уртасгаж байдаг. Энэ өдөр багваахайн шар цэцэг энд тэнд үзэгдэв. 5 дугаар сарын 21-нд Засгийн ордны арын цэцэрлэгт монос, хуайс цэцэглэв. 5 дугаар сарын 22-нд хотын цэцэрлэг үндсэндээ ногоон болж харагдав. Харин голын намгаас ухаж авчирч суулгасан зүлэг ногоороогүй байв. Ер нь голын их намгийн зүлгийг намгийнх нь ус шиг устай байлгахгүй бол зүлэг болж чаддаггүй. Хоёр жилийн дараа шавар болон хоцорно. Голоос зүлгийг нь авч хайргыг нь гаргах нь байгаль хамгааллын шаардлагад ч үл нийцэх ажил. Үүнийг зарим хүмүүс, албан газрууд нэг их анхаарахгүй байх шиг санагддаг. V сарын 25-нд цахилдаг цэцэглэв. Мөн сарын 30-нд хараацай ирэв, VI сарын 6-нд нохойн хушуу цэцэглэв. Хотын цэцэрлэг дэх ургамалын ургалт, өөрчлөлт зэрэг хаврын үзэдэл энэ жил бусад жилүүдээс эрт болж өнгөрлөө. Улаанбаатарт жилд дунджаар 233 мм тунадас унаж ууршилт нь 648 мм болдог. Чийглэгийн байдал 0.36 байдаг. Богдхан, Чингэлтэй зэрэг уулуудад тунадас арай их буудаг. Богдхан уулан дахь Хүрэлтогоотын одон орны орчимд 659 мм тунадас унасан нь Улаанбаатарын төдийгүй манай улсын хэмжээнд цаг уурын станцад тэмдэглэгдсэн хамгийн их тунадас болсон юм. Улаанбаатарт агаарын харьцангуй чийг 1- сард 70 орчим хувь, 7-р сард 60 орчим хувь байдаг. Улаанбаатар хотын нутаг нь бүхэлдээ Хойд мөсөн далайн саванд багтана. Бараг бүх гол нь Туул голын савын гол юм. Туулын баруун гарын хамгийн том цутгал нь Тэрэлж гол билээ. Мөн Өвөргорхи, Дээндий, Их Хуандий, Гацуурт, Баянтөхөм, Улиастайн голд Хойд баян, Улиастайн баруун, Зүүн, Дунд голууд цутгана. Сэлбэ голд Бэлхийн, Шадивлан, Жигжид, Зайсан, Шаргаморьт, Хандгайт голууд цутгана. Туул голын баруун гарын бас нэг цутгал нь Толгойтын гол (Зүүн Баруун салаа голын хамт) Их нарангийн голууд юм.Туул голын зүүн гарын цутгал нь Элстийн гол, Налайхын гол, Хөлийн голууд байна. Хөлийн голд Шажин хурах, Төр хурах, Бумбат, Чулуут, Хүрхрээ, Багатэнгэр, Их тэнгэр, Зайсан, Түргэн голууд цутгана. Чингэлтэй уулын хойд биеэр орших Буурлын нурууны ар өврөөс эх авах Гүнжийн гол нь Хараа голын эх болон хойшоо урсах Хүйн голын эх болдог.Улаанбаатар хотын Хан-Уул дүүргийн дэвсгэрт Туул голын хөвөөнд нүүрсхүчилт магнийн исэглэн давст цацраг идэвхит бодистой гидрокарбонат кальцит рашаан бий, Гацуурт тосгонд Цагаан эрэгний, Сэлбийн Дамбадаржаад, Их тэнгэрийн аманд рашаан бий. Мөн Налайх дүүргийн дэвсгэрт гидрокарбонат, кальц-магнит, нүүрсхүчлийн хийтэй, радонтай, Аржанчинлавлангийн рашаан бий. Мөн Налайхад Бүст нуурыг ардууд рашаан гэж ашигладаг. Улаанбаатарын орчмын голуудын ус химийн найрлагын хувьд гидрокарбонатлаг ангилалд багтах бөгөөд голын сүлжээний нягтшилт 0.01-0.05км/км2 байна. Голын ус намар 11 сард хадаалж 3 сарын сүүлчээр ханзарна. Ул хөрсний цэвдэг Улаанбаатарын дэвсгэрт толбо байдлаар тархсан байна. Нутгийн хамгийн хойд захаар Ширэгт тайгын гүндээ цэвдэгтэй хөрс, хотын хойд захын уулсаар уулын нунтаг карбонатлаг хар хүрэн хөрс, Туул голын хөндийгөөр нугат намгийн цэвдэгт хөрстэй, Богдхан ууланд их талбай эзэлсэн хөрсний голлох хэв шинж нь тайгын хөрс. Уулын хамгийн өндөр хэсгээрээ уулын нугат ойн гүн хөлдөмтгий хөрс зонхилно. Оройгоороо асга болж ил гарч ирсэн суурь чулуулагтай . Улаанбаатар хот манай улсын ойт хээрийн бүсэнд оршино. Баруун талд орших Сонгинохайрхан уулаас бусад уулс нь шинэс голлосон ой модтой ойд нь нэн ховор дагуур тэрэлж, даль, сургар, арц зэрэг анхилуун үнэрт ургамал, хад нэрс, алирс, үхрийн нүд, чацаргана зэрэг жимсгэнэ, бамбай, сөд, алтангагнуур зэрэг эмийн ургамалтай. Богд хан уул нь монгол орны ургамлын газарзүйн мужлалаар Хэнтийн уулархаг тайга, Монгол дагуурын ойт хээр, гэсэн хоёр тойргийн хий заагт оршино. Ой үүсгэгч гол мод нь шинэс, нарс, хус юм. Энд алаг өвст үетэнт сорвоот улалжит бүлгийн хэв шинжүүд голлоно. Ер нь Богдхан уулын ой байгалийнхаа нөхцөлд ихээхэн эмзэг байрлалд байна. Хээрийн бүстэй шууд залгаа оршдог Хүйтсүү тайгын гол элемент болох гацуурын ойн өвөрмөц бүлгэмдэл монгол оронд гуравхан байдгийн нэг нь Богдхан уул билээ. Харин одоо гацууран ой нь үлэмж багассан аж. Сонгинохайрхан уул нь чулуусаг алаг өвс, ботуулт хялганат хэв шинжийн бүлгэмдэлтэй ургамалтай. Туул, Сэлбэ, Улиастай, Гацууртын голын хөндийгөөр бургас улиас мойлын бут шугуйтай. Улаанбаатарын орчим нь амьтны аймаг баялаг Богдхан уул нь Хэнтийн тайгын элемент болох олон зүйлийн хөхтөн амьтны тархалтын урд хил болдог. Монгол тарвага, дагуур огдой, урт сүүлт зурам, ойн солонго зэрэг олон зүйл амьтадтайн дотор нэн ховор хүдэр ховор амьтан буга аргаль, янгир, гахай, ойн булга, шилүүс, ангир, хар өрөвтас болон шилийн сар, шар цэцгий, шаазгай, хараацай, элээ зэрэг олон зүйл шувуудтай. Туул голд тул, зэвэг, цагаан загас, сибир хадран, амрын хадран, цурхай, балиус, улаан нүдэн зэрэг олон зүйл загастай. Улаанбаатар хот 9 дүүрэгтэй. Үүнд: Баянгол нутгийн талбай 2949 га, Баянзүрх 124412 га буюу бусад дүүргүүдээс хамгийн их нутагтай. Сонгинохайрхан 120063 га , Сүхбаатар 20840 га, Хан-Уул 48466 га, Чингэлтэй 8930 га, Багануур 62020 га, Багахангай 14000 га, Налайх 68764 га талбай бүхий нутагтай.

Өргөө-Их хүрээний нүүдлэлт

2008-04-03T15:13:00.001-07:00

Хутагтын өргөө буюу Их хүрээ 1639-1855 хүртэл 28 удаа нутаг сэлгэн нүүсэн гэдгийг эрдэмтэн Л.Дүгэрсүрэн, С.Пүрэвжав, С.Ичинноров. О.Пүрэв нар бичсэн бөгөөд энд бид шинжлэх ухааны доктор,түүхч Отгоны Пүрэвийн “Монголын улс төрийн төв” (Улаанбаатар 1994 он) гэдэг номонд Хутагтын өргөө суурьшиж байсан гэж дурдьсан газар нутгийн газарзүйн товч тодорхойлолт гаргалаа. Өргөө, Их хүрээ нүүдэллэн бууж байсан газруудыг олж тогтоох ажлыг Улаанбаатар хотын соёлын газар санаачилга гаргасныг хотын Засаг даргын тамгын газар дэмжиж 1999 оноос эхэлсэн юм. Ингээд уг газруудыг олж тогтоох, тэр бүгдэд дурсгалын гэрэлт хөшөө босгох ажлыг 1999-2003 онд гүйцэтгэхэд үе үед нь Улаанбаатар хотын Засаг даргын тамгын газрын дарга Ц.Болдсайхан Улаанбаатар хотын соёлын газрын дарга Г. Нямсамбуу, Ц.Энхбат, эрдэмтэн О.Пүрэв, С.Ичинноров, С.Идшинноров, Ш.Шагдар, О.Сүхбаатар, Ж.Саруулбуян, Ардын багш Г.Миеэгомбо, ажилтан Г.Сүхбаатар С.Жимээхүү, Д.Энхчимэг, С.Оюунчимэг, сэтгүүлч, сурвалжлагч Д.Цогбадрах, Н.Ариунтуяа, Ш.Ундармаа, С.Жаргалсайхан, Б.Солонго, С.Насанбат, Б.Болдболор нар оролцон ажилласан юм. 1999-2002 онд уг газруудаа олж тэмдэг томго тавьсан бөгөөд 2003 онд уг томгоо гантиган гэрэлт хөшөө болгосон билээ. Хутагтйин өргөө ингэж олон нүүсэн нь Монголчуудын нүүдлийн уламжлал, байгаль хамгааллын бодлого, улс төр нийгэм эдийн засгийн нөхцөл байдлаас болж байсан бөгөөд энэ тухай эрдэмтэн О.Пүрэв номондоо тодорхой бичжээ. Гэрэлт хөшөө босгосон газруудаа дурдая. 1. Ширээт Цагаан нуур. Өвөрхангай аймгийн Бүрд сумын нутагт сумын төвөөс хойш 27 км-т манхат Монгол элсэнд Их Монгол уулын зүүн урд хормойд оршдог. Энэ нуурын эрэг дээр 1639 онд Түшээтхан Гомбодоржийн хүү Занабазарыг 5 настай байхад нь Гэгээн цол өргөмжилж анхдугаар Богд гэж алдаршуулан түүнд Шар бүст өргөө барьж өгснөөр өнөөгийн Улаанбаатарын суурь тавигджээ. Ширээтцагаан нуурын оршдог Монгол элс нь хээрийн бүсийн хүрээлэлд оршдог. Монгол элс нь бургас,улиасан шугуй ойтой. Нуурын эрэгт нь шинэсэн төгөлтэй, ойд нь хөхөө донгоддог, халиун буга сүргээрээ амьдардаг, Ихмонгол уул нь өндөр уулын арц ургадаг ийм сонин нутаг. Өөрөөр хэлбэл монголын говь, хээр, ойт хээр, ой тайга, өндөр уулын тагийн бүс гээд монгол орны байгалийн үндсэн бүсийн төрх байдлыг хадгалсан энэ онцлог нутгийг сонгож монголын нийслэлийн шав тавьсан эрдэмт, их ухаант хүмүүс дээдсийн санаа бодлыг үнэхээр биширнэ. Шар бүст өргөөний анхны суурь тавьсан газрыг Ширээт цагаан нуурын эргээс баруун тийш холгүй, Ихмонгол уулаас зүүн урагш 2 км 55'ын солбицолд далайн°09', зүүн уртрагийн 103°орчимд хойд өргөрөгийн 47 төвшнөөс дээш 1500 орчим м өндөр газарт сонгож тэндээ гэрэлт хөшөө босгов. Ширээт цагаан нуур нь манай улсын өнөөгийн нутгийн газарзүйн төв цэг Хүйс Өвөрхөшөөтөөс хойш тийм их холгүй ( 40 орчим км) байгаа нь бас санамсаргүй хэрэг бишээ. Ширээт цагаан нуур нь бас Хүннүгээс хойш их бараг бүх монгол улсын нийслэл хаадын орд оршиж байсан Орхоны хөндийн хавьд (90 орчим км) байгаа нь ч бас жирийн тохиолдол биш биз.2. Улаан худаг, Архангай аймгийн Өгийнуур сумын нутагт Өгийнуураас урагш шуудаараа 12 км-т Хөгшин Орхон голоос зүүн тийш 10 км-т толгодорхог хээр тал нутагт далайн төвшнөөс дээш 1300 орчим м өндөрт хойд 47'-ын солбицолд гэрэлт хөшөө босгов.°40', зүүн уртрагийн 102°өргөрөгийн 47 Хутагтын Өргөө энд 1640-1654 онд суурьшиж байжээ. Орхоны хөндийд оршдог билээ. 3. Хэнтий ханы өвөрт Хутагтын өргөө 1654-1688 онд суурьшиж байсан аж. Хагийн Хар нуураас зүүн хойш орших 2666 м өндөр Сарьдгийн өвөрт байсан бөгөөд сарьдгийг нь Хийдийн сарьдаг, Хийдийг нь Сарьдгийн хийд гэж нэрлэж 28', зүүн уртрагийн°байсан. Өргөө энд хийдийн голын хөвөөнд хойд өргөрөгийн 47 02'-ын солбицол орчимд байрлаж байсан бололтой. Энд энэ удаа гэрэлт хөшөө°108 босгож амжаагүй. Хэнтийхан нь монголын их тайгатай уул билээ. Энэ хийдийг Галданбошигтын цэрэг 1688 онд эзлэн сүйтгэсэн гэдэг юм. 4. Өгөөмөр. Төв аймгийн Баян сумын нутаг Ихбаян ба Өгөөмөрийн дунд намхан ширээд Өгөөмөрийн нуурын хонхороос баруун хойш Хүүш, Дарцагт, Сэрвэн толгодоос урагш далайн төвшнөөс дээш 1400 орчим м өндөрт хойд 58'-ын солбицол орчимд гэрэлт хөшөө°59', зүүн уртрагийн 107°өргөрөгийн 46 босгов. Энд Хутагтын өргөө 1688-1689 он, 1743-1747 онд гэж 2 удаа суурьшиж байжээ. Энэ хавь нутаг нь монголын жинхэнэ хээр тал нутгийн нэг хэсэг нь юм. 5. Хутагтын өргөө. 1690-1700 онд Өвөрмонголын нутагт суурьшиж байжээ. Энд энэ удаа гэрэлт хөшөө босгож амжаагүй. 6. Эрдэнэтолгой. Архангай аймгийн Түвшрүүлэх сумын нутагт сумын төвөөс урагш 16 км-т Хөх сүмийн голын хөндийн хойд захад хуучин Хөх сүмийн туурийн дэргэд далайн төвшнөөс дээш 1700 орчим метр өндөрт хойд өргөрөгийн 59'-ын солбицол орчимд гэрэлт хөшөө босгов. Энд°15', зүүн уртрагийн 101°47 хутагтын өргөө 1700-1719 онд (19 жил) суурьшиж байж. 1706 онд Цогчин дугантай болсон аж. О.Пүрэв номондоо усаа өгдөг Цэцэрлэг голын хөндийд орших Эрдэнэтолгойд Хутагтын өргөө суурьшиж байсан гэж бичсэн. Хөх сүмийн голын Эрдэнэтолгойд гэрэлт хөшөө босгосонд О.Пүрэв жаахан эргэлзэж байсан. Өргөө Эрдэнэтолгод байхдаа Их хүрээ нэртэй болсон юм байна.7. Дааган дэл. Сэлэнгэ аймгийн Ерөө сумын төвөөс баруун хойш 9 км-т Дааган дэл уулын зүүн урд бэлд далайн төвшнөөс дээш 700 м өндөрт 37'-ын солбицолд гэрэлт хөшөө босгов.°48', зүүн уртрагийн 106°хойд өргөрөгийн 49 Их хүрээ энд 1719 онд суурьшиж байжээ. Ерөө голоос хойш 4 орчим км зайтай байна. Жинхэнэ ойт хээрийн нутаг. 8. Усан сээр. Сэлэнгэ аймгийн Сант, Хушаат сумын нутаг Сондуулт, Хушаат, Хонгилт, Хожуул голууд нийлж Усансээр гол болж Орхонд цутгадаг гол юм. Энэ голын зүүн гарт Галсангийн гозгор уулын урд бэлээс урагш Орхон Усансээр голын бэлчирээс дээш 4 орчим км 36'-ын солбицол орчимд гэрэлт°28', зүүн уртрагийн 105°зайтай хойд өргөрөгийн 49 хөшөө босгов. Энд Их хүрээ 1720-1722 онд суурьшиж байжээ. 9.Тамир. Их хүрээ энд 1722-1723 онд суурьшиж байжээ. Архангай аймгийн Батцэнгэл, Ихтамир сумын нутгийн чухам хаана суурьшиж байсныг тодруулах шаардлагатай тул энэ удаа хөшөө босгосонгүй. 10.Жаргалант. Төв аймгийн Жаргалант сумын нутагт сумын төвөөс урагш 6 км-т Буурал уулын өвөрт Жаргалант голын Баруун гарт далайн 27', зүүн уртрагийн°төвшнөөс дээш 900 орчим м өндөрт хойд өргөрөгийн 48 55'-ын солбицол орчимд гэрэлт хөшөө босгов. Их хүрээ 1723 онд өвөлжжээ.°105 11.Угтаал- Жаргалант. Төв Угтаалцайдам сумын хуучин II багийн нутаг, Угтаалын голын баруун гарт, Дэлгэр булгийн хойд дэнжид хоёр голын бэлчирээс зүүн тийш Угтаалцайдам сумын төвөөс зүүн тийш 45 км-т Жаргалант сумын төвөөс баруун урагш 18 км-т Тахилгат Шархад уулаас зүүн тийш далайн төвшнөөс дээш 1000 орчим метр өндөрт хойд 47'-ын солбицолд гэрэлт хөшөө босгов. Их°23', зүүн уртрагийн 105°өргөрөгийн 48 хүрээ энд 1724 суурьшиж байжээ.12.Орхон-Ээвэн голын бэлчир. Сэлэнгэ аймгийн Сант сумын төв. Сумын засаг даргын тамгын газрын үүдэнд далайн төвшнөөс дээш 900 орчим м 23'-ын солбицолд гэрэлт хөшөө°15', зүүн уртрагийн 105°өндөрт хойд өргөрөгийн 49 босгов. Хоёр голын бэлчирээс хойш 4 орчим км зайтай. Энд Их хүрээ 1725-1729 онд суурьшиж байжээ.13.Ээвэн гол. Сэлэнгэ аймгийн Баруунбүрэн сумын нутагт Амарбаясгалант хийдийн баруун талд ойрхон далайн төвшнөөс дээш 1000 метрт, хойд 05'-ын солбицолд гэрэлт хөшөө босгов. Энд°28', зүүн уртрагийн 105°өргөрөгийн 49 Их хүрээ 1724 оны зун суурьшиж байв. 14. Хужирбулангийн Жаргалант. Улаанбаатараас зүүн тийш Хужирбулангаас зүүн урагш ойрхон Их хүрээ 1730-1732 онд суурьшиж байж, энэ удаа энд хөшөө босгоогүй .15. Бургалтайн гол. Төв аймгийн Батсүмбэр сумын нутаг сумын төвөөс баруун тийш 30 орчим км-т Бургалтайн голын хөндийд Хөх овоо (Хүүхдийн овоо) –оос зүүн урагш голын зүүн гарт далайн төвшнөөс дээш 1200 орчим м өндөрт 34' солбицолд гэрэлт хөшөө босгов.°, зүүн уртрагийн 106°20°хойд өргөрөгийн 48 Энд Их хүрээ 1732 онд суурьшиж байжээ. 16. Сөгнөгөр. Төв аймгийн Батсүмбэр сумын нутаг сумын төвөөс зүүн хойш 7 орчим км-т Сөгнөгөр голын баруун гарт Алтанбүс уулын өвөрт Их нарстайн амны адагт далайн төвшнөөс 1000 орчим м өндөрт хойд өргөрөгийн 48°53'-ын солбицолд гэрэлт хөшөө°23', зүүн уртрагийн 106 босгов. Энд Их хүрээ 1730-1732 онд суурьшиж байж. Энд гэрэлт хөшөө босгох газраа сонгож явах замд Тахилгат Мандал толгой дээр УИХ-ын дарга С.Төмөр-Очир, Ерөнхий сайд Н.Энхбаяр, МАХН-ын ерөнхий нарийн бичгийн дарга Д.Идэвхтэн, Төв аймгийн Засаг дарга Мэндбилэг нартай уулзаж ажил явдлаа танилцуулж явав. Тэд бидэнд зөв зүйтэй ажил хийж яваа юм байна гэж урам хайрлав. 17. Тэрэлж-туулын бэлчир. Төв аймгийн Эрдэнэ сумын нутаг. Тэрэлжийн амралтаас доош 10 км-т Тэрэлж голын зүүн гарт, Баянбулгийн Зоо уулын өвөрт, Туул –Тэрэлжийн бэлчирт далайн төвшнөөс дээш 1500 орчим м өндөрт хойд 35'-ын солбицолд гэрэлт хөшөө босгов. Энд°57', зүүн уртрагийн 107°өргөрөгийн 47 Их хүрээ 1733 онд өвөлжжээ.18. Хүйн гол (Хүйн нуур) . Төв аймгийн Батсүмбэр сумын нутаг, сумын төвөөс урагш 8 км-т төмөр замын 24-р зөрлөгийн дэргэд далайн 17', зүүн уртрагийн°төвшнөөс дээш 1100 орчим м өндөрт хойд өргөрөгийн 48 44'-ын солбицолд гэрэлт хөшөө босгов. Энд Их хүрээ 1736-1740 онд суурьшиж°106 байжээ.19. Хунцлын голын эх. Төв аймгийн Батсүмбэр сумын нутагт, сумын төвөөс баруун тийш Нарстайн давааны өвөрт Хунцлын голын эх орчимд голын 25',°зүүнгарт далайн төвшнөөс дээш 1100 орчим метр өндөрт хойд өргөрөгийн 48 26'-ын солбицолд гэрэлт хөшөө босгов. Энд Их хүрээ 1740-1742°зүүн уртрагийн 106 онд суурьшиж байв.20. Үдлэг. Төв аймгийн Батсүмбэр сумын нутагт сумын төвөөс урагш 12 км-т Жаргалант уулын баруун аманд Үдлэг суурингийн хойд захад уулын баруун аманд хуучин усан сангийн хаалт далангаас хойш далайн төвшнөөс дээш 1200 48'-ын солбицолд°17', зүүн уртрагийн 106°орчим м өндөрт, хойд өргөрөгийн 48 гэрэлт хөшөө босгов. Их хүрээ өнөөгийн Улаанбаатарын дэвсгэр нутагт хэд хэдэн газарт суурьшиж байсан бөгөөд тэр бүгдэд гэрэлт хөшөө босгоогүй. Тайлбар: Далайн төвшнөөс дээш их өндөр, газарзүйн солбицлуудыг 1:500 000 масштабтай зургаас тодорхойлов.

Өргөө -Их хүрээ суурьшиж байсан газруудад очих зам

2008-04-03T15:13:00.000-07:00

1. Баруун чиглэлдУлаанбаатар-Лүн, Эрдэнэсантаар дамжин Элсэн тасархай 290 км-Ширээтцагаан нуур 40 км-Элсэн тасархай, Хашаат сумаар дамжин Улаанхудаг 120 км-Хархорин, Хотонт, Түвшрүүлэх сум 130 км, урагшаа Эрдэнэтолгой 16 км, Түвшрүүлэх сумаар дамжин Бэтцэнгэл 100 км-Улаанбаатар 416 км. Бүгд 1200 км. 2. Баруун хойд, хойд чиглэлдУлаанбаатар-Жаргалант сум 135 км-Жаргалант (Буурал уул) –6 км, Угтаал Жаргалан 25 км-Жаргалант сум 20 км-хойшоо Загдал, Орхоны гүүрээр дамжин Сант сумын төв (Орхон-Ээвэн голын бэлчир) 130 км-Ээвэн голыг өгсөж Амарбаясгалант хийд Ээвэн гол 55 км-зүүн урагшаа Сээрийн даваагаар давж Сондуулт, Хожуулын голыг уруудаж Усансээрийн гол 60 км-Орхон голыг Тавилангаар гарч Дархан хотоор дамжин Ерөө сум 150 км-баруун хойшоо Дааган дэл 9 км-Дархан хотоор дамжин Борнуур 200 км-зүүн урагшаа Нарстайн даваагаар давж Хунцалын гол 20 км-Шанаган даваагаар давж Бургалтайн гол 20 км-Батсүмбэр сум 40 км-Сөгнөгөр 13 км-Үдлэг 16 км-Хүйн нуур 8 км-Батсүмбэр 7 км-Улаанбаатар 80 км. Бүгд 1000 км 3. Зүүн, Зүүн урд чиглэл Улаанбаатар-зүүн тийшээ Тэрэлж 70км- Тэрэлж голыг усаар гарч уруудан Тэрэлж-Туулын бэлчир 10-км баруун урагшаа Тэрэлж, Туул голыг усаар гарч Налайхаар дамжин Төв аймгийн Баян сум 140 км-урагшаа Өгөөмөр 40 км-буцаад Баян сумаар дамжин Улаанбаатар 150 км бүгд 410 км.Энэ замаас Туул голыг өгсөж машинаар 50-аад км яваад Доргонтын даваа (Хясаа) орчмоос явганаар Хагийн хар нуур 35 орчим км –Сарьдагийн хийд хүртэл 30-аад км зай бий байх. Явган явах (мориор явж болно) зай талдаа 60-70 орчим км болно. Тайлбар: Зарим газрын хоорондохь зайг ойролцоогоор авсан.Монгол улсын гавьяат багш, шинжлэх ухааны доктор, профессор Ш.Шагдар 2004. 6 сар

Их хүрээний орны тэнгэр дөрвөн уулын сан

2008-04-03T15:11:00.000-07:00

Улаанбаатар хотын дөрвөн талд орших тахилга шүтлэгт дөрвөн уул-Богд уул /хамгийн өндөр цэг нь 2265 м/, Сонгинохайрхан /оргил нь 1663 м/, Чингэлтэй /1831 м/, Баянзүрх /1846 м/ нь тус тусдаа сан тахилгын судартай ч дөрвүүлийг нэгтгэн тахихаар зохиосон энэ хураангуй судар ихэд тархсан юм. Зөвхөн дөрвөн уул төдийгүй Хан уулын ард орших Зэндмэнэ уул, Хатан Туулыг ч энэ судраар тахиж болно.Дөрвөн уулын энэхүү хураангуй судар ихэд дэлгэрсэн байдаг. Дөрвөн уул нь Монголын түүхэнд эртнээс алдартай бөгөөд олон сайхан домог хууч уламжлагдан иржээ. Тухайлж нэгийг өгүүлбээс Чингис хаан есөн өрлөг, 13 баатрынхаа хамт Алтан тэвшийн хөндийд буюу Хүн чулууны хонхорт нэг удаа саатан морилжээ. Тэр үедээ дөрвөн зүгт нь сүндэрлэх дөрвөн уулыг сонжин шинжин ажаад тус бүрт нь нэр хайрласан гэнэ. Тэр үед дөрвөн уул тухайлсан нэргүй байсан гэнэ. Чингис хаан дөрвөн уулыг нар зөв эргэж Хан-Уул, Сонгинохайрхан, Баянзүрх, Цэнгэлтэй хэмээн нэрлэсэн нь цөм учиртай байжээ. Үүнээс өмнө энэ дөрвөн уулыг Хан гарди /Хан уул/, Арслан /Сонгинохайрхан/, Луу /Цэнгэлтэй хайрхан/, Бар /Баянзүрх уул/ гэж савдгаар нь нэрлэж байсан гэнэ. Чингис хаан Арслан савдагтай хайрханд явж байтал арслан архирах шиг дуун гарч, хад асга нурж, их эзний өлмийд том сонгино өнхөрч ирээд тогтсонд уг уулыг Сонгинохайрхан гэж нэрлэсэн домогтой. Энэчлэн бусад уулыг нэрлэсэн домгуудтай.Тайлбар а: “Чингэлтэйн сан тахил” хэмээх эл модон барын судар нь богино авч товч тодорхой юм. Чингэлтэй уул нь Улаанбаатар хотын умар биед оршдог. Хүрээний тахилга шүтлэгт дөрвөн уулын нэг бөгөөд Хэнтий ханы олон салбар уулын нэг юм. Энэ уулыг ном эрдмийн цагаан өвгөн сахиустай гэж ном бичгийн хүмүүс дээдлэн тахиж шүтэж иржээ. Чингэлтэй ууланд Их Бурхант, Бага Бурхант хэмээх хоёр уул буй. Чингэлтэй салбар уулын ам бүрээс олон гол, горхи, рашаан булаг урсдаг. Тэдгээрээс Хайлаастын гол, Яргайтын гол, Чингэлтэй, Сэлбийн голд зориулсан олон сайхан дуу шүлэг зохиогджээ. Чингэлтэй нэр нь Цэнгэлтэ йгэсэн нэрийн хувирсан хэлбэр болно.Тайлбар б: Эл сударт Сонгинохайрхан уулыг Зонжаа гэж төвдөөр орчуулсны дээр бас Өндөр хайрхан гэж өргөмж нэрээр нэрлэсэн байна. Энэ уул Улаанбаатар хотын баруун этгээдэд Туул голын хойд биед орших, дундаж өндөр нь 1600 м болно. Сонгинохайрхан уулыг бүрэн зэвсгээ агссан их баатар эр, цэргийн жанжин зэрэг олон шинжтэй гэж ард түмэн домоглон ярьсаар иржээ. Энэ нь арсгар барсгар асга хад ихтэй тул ийн хэлсэн биз.Судрын төгсгөлийн үгээс үзвэл Рүдан хийдийн ханчин Агваанпринлайжамц зохиосон ажээ. Рүдэн буюу Раден хийд нь 11 дүгээр зууны эхээр Төвдөд Брондонба хувилгааны байгуулсан хийд болно. Тэгэхлээр Агваанпринлайжамц нь энэ хийдээс Их хүрээнээ залагдан ирсэн бололтой. Их хүрээний нэгэн эрдэмт лам Агваанпринлайжамцаас Сонгинохайрханы сан сэржим зохион хайрлахыг хүсчээ. Тэгэхэд нь Агваанпринлайжамц тэр өндөр хар уул их догшин уул юм байна. Энэ уулын эзэн нь хөх үхэр хөлөглөсөн, араа соёо нь зөрсөн, архи нанчид зооглох дуртай, айхавтар хөх өвгөн байна. Бас зарим үед их цэргийн ноёны байдалтай болдог ид шидтэй өвгөн байна гэж айлдаад дээрх сангийн судрыг зохиосон гэдэг.Сонгинохайрхан уул нь Монголын эрт эдүгээгийн түүх соёлын дурсгалаар баялаг уулын нэг болно.

Хум8

2008-04-03T15:09:00.001-07:00

Өвөрчлөнгийн тийн ариун номын агуу уудам төвөөсӨөсөөн асар олноор гэтэлгэх тус амгалангийн хур буулгахӨнөө бидний Багш, Ядам, Чухаг дээд гурав, зарлигийн хамсаа сэлтӨөдлөж эдүгээ энэ орноо ариусгалын зочноор зочлогтун.Онцолбоос умар зүгийн халхын эд баригчийн төвдОлноос сүртэй үзэсгэлэн төгс Баянзүрх хэмээнОнгон нэрээр алдаршсан уулнаа дээд орны тэнгэрОрны эзэн, дэлхийн эзэн нөхөд сэлт энэ орноо залрагтун.Өмнөдийн үзэсгэлэнт дүр байдалт орны төвдӨнгө улаан, цагаан үзэсгэлэнт эрдэнийн уналга баригчӨв тэгш хивэрлэг торго, эрдэнийн чимгээр чимсэн бар хөлөглөсөөрӨөрийгөө баясгасан дүр байдлаар батад залрагтун.Самди тарни хийгээд ариун мутраар адистидласанСайн тахил, балин тангарагийн зай элдэв жансиг зэргийгСац бас маш хэтэрхий газар хийгээд завсрыг гэгээн гэрлээр дүүргэснээрСайтар хоцроолгүй нөхцөлдүүлэн бүхнийг баясган жаргуулахын тулд өргөе.Өгөөмөр эрдэнийн санд долоон морьт хэмээгдэх нарныӨгснийг идэгч хэмээх галд билгийн гал бадарсны төвдУгаас сайхан үнэрт сангийн элдэв зайг шатааснаарУтаан үүлэн үхэлгүйн мөр бүхнээ түгсэн үүгэрБагш, ядам, Чухаг дээд гурав, зарлигийн хамсааг ариусгая.Бас ертөнцийн амарлингуй зочдуудыг хоцроолгүй ариусгая.Онцгойлбоос сайн жавхлант Баянзүрх хайрханыОнгон навдаг, шивдаг, эзэн нөхөд сэлтийг ариусгая.Улмаар та бүхэн дээдийн сан тахилгыг таалсан бөгөөтөл бидэнУлаан, цагааны хиншүү хярвас тавих, амласнаа эвдсэн аваас Урхаггүй тэнгэр шүтээнд андаймаа буруу юм хийсэн ахиулУуч таалалтай харшилсан бүхнийг хүлцэн зохиож хайрла.Гутаггүй ба бүрний багш, шавь өглөгийн эзэд, нөхөд сэлт бээрГурван үүднээс тийн үйлийг юутай ч атугай үйлдэвчГутаах атаа хилэн болон найдангуйн дээдийн зохиохуй дор чуГудиггүй санасан хэрэг бүхнийг бүтээхийг нөхцөлдүүлэн хайрла.Бус бас хэл ам, хэрүүл тэмцэл, эвдрэл самуурал болонБусцар хяруу, мөндөр, ган зуд, догшин хуй салхин үймэхБуруу дайсан, хулгай дээрмийн хир хэмжээ ихсэх, гуйранч мухардахБусад үл зохилдох барцадыг үлдээлгүй арилган зохио.Ус хур цагтаа бууж, өвс мод, навч цэцэг дэлгэрээдУхаант хүмүний язгуур үндэс эд баялаг арвидахын ам дэлгэрчУлс амьтны амгалан жаргалан нь зуны далай мэт тэгшрэнУгаас зуун баясгалангаар мөшөөлгөх эрхин үйлсийг зохио.Хамгаас онцолбол Их хүрээний энэ зүүгийн газар оршоодХамтаар хуран чуулсан хамаг төрөлхтнийХаршлах нөхцөл арилаад зохилдох нөхцөлүүдийг бүтээхийгХань хамсаа болсон Далх-та бээр ивээтүгэй.Багш, Ядам, Чухаг дээд гурвын адистид хийгээдБасхүү тангарагтан далайн орны догшин тэнгэрийн хүчээрБа бүрний нөхөд сэлтийн барилдлагын шүтээн гарснаарБаясангуй сэтгэлийн ерөөл ямарчлан бүтэхийн өлзий хутаг оршиг.

Их хүрээний орны тэнгэр дөрвөн уулын сан

2008-04-03T15:09:00.000-07:00

Хум,Тэтгэж ба бүрнийг сахин аварсанТэнгэр сахиулсан хамгийг ариусгаяТэнгэр арын уул Чингэлтэй болоодТэргүүний өмнө зүгийн хан уулТэндэхийн хормойд орших Зэндмэнь уулТээр зүүн зүгийн Баянзүрх хайрханТэндээс өмнө зүгийн Сонгинод оршсонТэнгэр шивдаг, Их ялгуугсад-нугудӨөр өөрийн болоод тус тусын хатад баӨмөгт хөвгүүн,түшмэл цэргийн ноён цөмӨгөөмөр санг сахин алив нэгэн аргаарӨлзийт нөхөр, зарлигийн харц иргэдийн хамтаарӨнидийн хувилгаан, хувилгасан сэлтийг ариусгасугай.Тусын их гол Туулд оршсонЛусын хаан, Васука тэнгэрийн нөхдийг ариусгая.Бус бас ойр орчны ус гол, уул газарт оршсонЛус савдаг тэргүүтнийг ариусгаяОмог дээрэнхүй дэвжид-найман аймагОсолдон хоцролгүй ариусах болтугайхэмээсэн үүнийг аглагч Лувсан нэрт бээр найруулав.Их хүрээний эрхт зүгийн уул Баянзүрх хэмээн алдаршсан орны тэнгэр сан тахил өргөх ёсон амгалан жаргалангийн хур буулгагч хэмээх

Хан уулын залбирал тахилга

2008-04-03T15:08:00.000-07:00

Ом свастиУрд зүгийн огторгуйд мянган навч сайтар дэлгэрсний дээрУгаас нарны лянхуат тавцан дээрУхаант багш, Ядам, Аврагч гурвыг үл хоцроонУулаасаа онцгой Хан уулын шивдагуудБаясангуй нигуураар тус тусын тавцан дээрБатад оршоод зохилдох зай эдгээрийг таалагтун.Бадрангуй сан зохиолт эрдэнээр чимсэн агуу савандБалрашгүй чухаг эдлэл, хүслийн таван эрдэм шашин төрийн долоон эрдэнэ хийжҮхэлгүй рашаан алтан ундааг далай адил уйлгалуулаадҮнэнхүү зуун амт төгссөнийг балт уул мэт цогцлууланҮв тэгш тэнгэр хийгээд хүмүний сангийн зай үлэшгүй нүгүдийгҮзвээс алтан хайлмал бадарсны адил бэлгийн галаар шатаасныУтаан үүлсээр огторгуй газрын зүг бүхнийг дүүргээдУхаант багш, Ядам, Номын сахиулсан хотол олонУрдах хан уулын шивдаг нөхөд сэлтийнУлмаар цувиралгүй амгалан жаргалангийн тулд би бээр өргөе.Баясаад сайтар дөрөв, егзөр ба бүрнийБайгаа орон нутаг өлзийтэй, хүмүний нас урт, эд дэлгэрчБас хээрийн замд хуйхуй дайсан, хулгай дээрэм, усны аюулБарилдлагагүй гадна дотны аюул бүхний үйлээс авраадСац бас сонсох бясалгах, номлох бүтээх, сурах сургахынСайн чуулганы шашны үйл бүтээл дэлгэрэх баЖилийн өнө үргэлжид сайжирч, хур ус цагтаа бууж Жир хүмүний эд баялаг, буян хишиг, хийморь сүлд дэвжинНомын барилдлага, амгалан жаргаланг дэлгэрүүлэх сайн бэлгийг соёрх.Номт хуврагийн аймгуудын таалал, зохилдох номлолыг бүтээж арвитга.Хаан түшмэл, харлиг иргэн арван буяны хууль цаазад оршоодХаа ч зохилдохгүй бүхнийг амирлуулан зохилдох нөхцөл хур усан мэт буугтун.Харин өлзий хутгийн далай насад дэлгэрэх болтугай.Хан уулын залбирал, тахилга үүгээр орштугай.Сонгинот буюу Өндөрхайрханы шивдагуудад сан тахил өргөх ёс есөн хүслийн хур буулгагч хэмээх оршвойНамо гүрү таа ра наа тха еэ. Эндэх хүрээний баруунаа орших Сонгино /Зон жаа/ уул буюу Өндөрхайрхан хэмээн алдаршсан ууланд оршсон шивдагуудад ариутгал тахил өргөхийг хүсвээс агар, хүж тэргүүтэн сайхан анхилагт элдэв ариун эд зайг галд шатаагаад:Ум хэмээнАриутгалын зай, тахил балин гадаад дотоод нууцынАль буй тэргүүтнээр гол болгон адислаад:Хум,Агуу уужим газрын эд баригч хамгийг эрхэндээ хураасанАсар жавхлант, үзэсгэлэнт Өндөрхайрханаар алдаршсанЭнэхүү уулнаа оршсон орны их тэнгэрЭрхт нөхөд сэлт өөдлөн өөдлөн эл орноо ирэн соёрх.Өмнөдийн огторгуй дахь шуурган хий адилӨрвөлзөх догшин хар үүлсийн дундӨөрийн лагшин нь харанхуйн өнгө адилӨгүүлшгүй маш хилэнгийн дүртэйТоргон молцогтой зэр зэвсэгТод эрээн мод мутартаа барьсанТом хөх үхрийн дээрээсТонж баясгалангаар залрагчийг урьмуу.Үнэмлэхүйн агаарт өвөрчлөн зорьшгүй чЯнагуухуйн гадаад дотоод тахилгын үүлэнҮлэмж дээд эд зай, жансиг үл бүрэлдсэн үүнийгДайны тэнгэр, хэвцэг нөхдийг баясгах үүднээс өргөе.Гайхам бхрүмийн эрдэнээр зуунтаа чимэн хээлсэнГагцхүү илтэд үзэсгэлэнт савын доторх билгийнГалын цогцод сайхан анхилга үнэдийг шатааснаарГарсан утаан үүл нь огторгуйд түгсэн үүгээрБагш дэгэд гурав, номыг тэтгээчин сахиулсанБас онцолбоос Өндөрхайрхан хэмээгдэхийнНавдаг шивдаг, охин тэнгэр, найман аймаг тэргүүтэнНасад хоцролгүй ариусан баясаж ханах болтугай.Таалснаар орны эзэн ба бүрний багш шавийн эрдэм тахилаарТаагүй улаан, цагаан эдээр тулга тогоо бузар болохЧулуу ховхлох, газар сэндлэх тэргүүтнийг юун боловчЧухаг хүлцэн тэвчиж, залбирч хөвгүүнчлэн тэтгэн зохио.Энэ л орон газрын хүн, малд тусахЭлдэв өвчин хижиг, хяруу мөндөр, ган зудаасЭтгээд муу гай гамшигЭрчит догшин аянга цахилгаан буухаасЭнэрэлгүй араатан амьтны хор хөнөөлөөсЭрхбиш тэжээхүй бүхнийг амирлууланЖилийн сайн үр шимийгЖигд арвижуулан дэлгэрүүлж хайрла.Эрдэнэ сүрэг, адгуус амьтан арвидахын ам дэлгэрчЭсэг цагаа, тараг айраг зуны далайтай тэнцэнХамаг төрөлхтний энх эсэн, орь залууг дэлгэрүүлэхХаргүй сайн буяны хотол гурван чуулганы үйлсийг зохиоХамгаас ангид Жавзандамбын энэ хүрээндХаламжит бурхны шашны зул машид мандаадХотол олны доройтлын харанхуйг сайтар арилгаадХосгүй тус амгалангийн гэгээг түгээн хайрла.Аанай бас энэ зүгийн орноо хуран чуулсанАлив хүмүн хаа нэгтээ одож, хаа нэгтээ суух болсон чОрон нутаг, зам харгуй, хээр тал бүхэнд ялгалгүйОнц цагаан үйл бүтээхийг нөхцөлдүүлэн зохиоЭмхтгэвээс хэвцэг догшин орны тэнгэр та бүхэнЭнэ газрын хүн төрөлхтнийг алгасалгүй сахин аварчЭлдэв дайсны тотгодыг дарж, өнид зүрхний нарыг гийгүүлжЭеэр заяагч тэнгэрийн сахиусыг үл алгасран сахижЭнгүй хэвцэг Гүл тэнгэрийн их хүчний хувилгаанаарЭл гурван сансрын хамаг буян хишгийг энд хураагаадСав шимийн хамаг дуртмал өнгө, сүр жавхланСайн хутгийн далайгаар газар бүхнээ түгэх болтугайхэмээсэн Их хүрээний өрнийн сайн жавхлант уул Сонгинот буюу Өндөрхайрханы шивдагуудад ариутгал тахил өргөх ёс есөн хүслэнгийн хур буулгагч хэмээх үүнийг ариун явдалт дээдийн даяанч Лувсаннамжилын дурдсанд Радэн хийд Доржчангийн хувилгааны нэр баригч ханчин Агваанпрэнлайжамц найруулсны бичээч нь Дамдин болой. Сайн буянд орох болтугай.

Сонгинохайрханы сэржим

2008-04-03T15:07:00.002-07:00

Намо гүрү еэ. Эндэх Их хүрээний өрнө зүгийн уул Өндөрхайрханд оршсон орны тэнгэрт сэржим өргөхийг хүсвээс догшин архи, ариун алт тэргүүтэн нарийн гурил тавиад адистидлагтун.Хри:Гурван ертөнцийн галын бурхан цогт цагийн хар дайсанГурван сансрын сүрээр дарагч цогт их догшин гүрүГуйвашгүй зарлигийн найман тэнгэрийн чуулганд сэржим өргөснөөрГутаггүй их амгалан дээдийн адистидыг бодитой бүтээн соёрх.Хамгаас онцгой Халх нутгийн газар орон бүхнийг чХарьяалан эрхшээгч хүчин төгс ӨндөрхайрханХавтай идээр аянга буулгагч эх, хүү, түшмэл сэлтХанатал энэ сэржмийг таалж, дайсны тотгорыг эрэн тасал.Албин шуламс бас бус ад ягчис хийгээдАжрах тэнгэр, лус найман аймаг газар дэлхийн эзэн, хатададАрхи цусан сэржим өргөснөөр хортны зүрхний цусыг юүл.Өдгөө тэр мэт сэржим ундаа үүнийг өргөснөөрӨшөөтөн дайснууд тоосон товрог болон дарагдаадӨчүүхэн ба бүрний нас цог, есөн хүслийн сайн чуулган бүхнийг Өнид хоцроолгүй үтэр түргэнээр арвитган зохиохэмээсэн үүнийг даяанч Лувсаннамжил бээр дурдсан хүслээр Радэн хийдийн хувилгааны нэр баригч ханчин Агваанпрэнлайжамц найруулбай. Буян болтугай.

Чингэлтэйн сан тахил тус бүхэн оршив

2008-04-03T15:07:00.001-07:00

Ом сва сти,Өмнө зүгийн огторгуйд элдэв өнгийн эрдэнэсээрӨөрөө бялхтал дүүрсэн зарлигийн сүүн далайгаас үүдсэнХүслийг хангагч ороонгон модны найлзуур сэлгүүрэхийн дээрХүчит арслант тавцанд лянхув, нар, сараар чимэглэснийЭлдэв дэвсгэр дээр аврагч гурвын зарлиг лугааЭрхин чухаг Чингэлтэйн шивдагийг амирлууланАмирлангуй хилэнт элдэв дүр байдалт нөхөд сэлтАргачлан тус тусын суурин дээр машид баясаадАшид мөшилзөхүй нүүрээр сүсэглэн батад оршин соёрхЭрхэм та нарыг баясгах дээд эд зайг өргөснөөрЭгэл миний зарлигийн болон зарлигийн бус сайн бүхэн ньЭндэхийн тахилын үүлэн цогц болон газар орныг дүүргээдЭндэлгүй дээд зай, жансигийн сэржмийг дэлгэрүүлэх зэргийгИл бодитой бэлтгэн, сэтгэлээр хувилгаж та бүхэндээ өргөе.Сац бас ялангуяа гурван оронд эгүүдэгсэнСайн сангийн зай хаа буй бүхнийгСааршгүй билгийн галаар шатаасны утаан үүлсСааталгүй бүх л орчныг дүүргэснийг Тандаа өргөе.Ийн баясгаснаар сайтар дөрөв, ба бүрний багш шавийнЭд баялаг, нас буян, сав шимийн юм доройтсны шалтгаан арилжИлрэх зүүдний болоод хонзонгийн бузар, их будангуйн хийгээд уруудахын бузарИлтэд ариун бус дэв бүхэн эдүгээ цэвэршин ариусах болоодЭрхин цаглашгүй дөрөв хутагжин, нөхөд харлиг иргэд эд эдлэлээр дэлгэрчЭлчилгүй аянд тохиох аюул, хулгай дээрэм зэргийнОнц ноцтой хөнөөл бүхнээс авран соёрхожОнчтой ном, цог учрал бүхэн сайтар дэлгэрээдОгтоос үл зохилдох болгон амирлаж, зохилдох шалтгаан эесэнӨөрийн санасан хэрэг шамдлагагүйгээр өөсөөн бүтэхийн өлзий оршигхэмээсэн Чингэлтэйн сан тахил тус бүхэн энэ мэт нэгэн хэрэгтэй хэмээн Чадагчийн шашны огоот төгссөн агуу эзэн, умар зүгийн их хөлгөний зан үйлт Халх Жавзандамбын ринбүүчийн зарлигаар дурдсанаар /эс/ зохиосончлон зөөлөн цогт эрлэгийн шидийн егзөрваа Шагжийн гэлэн Лувсанбалдандамбийнямчоглайнамжилбалсанбо бээр алба бүтээх төдийд үйлдсэн болой

Чингэлтэй хайрхан уул

2008-04-03T15:06:00.001-07:00

Улаанбаатарын умард талд оршигч тахилга сүлдэт уул.Зүүн өмнө талаараа Салхит, Хайлааст, Хайст, баруун талаараа Баянцагаан уул, Сант, ар өвөр Гүнтийн даваа, Хожуулын даваа, зүүн талдаа Жигжид Бумбат, Шадивлан, Суварганы өндөр зэрэг жижиг том амуудтай. Эдгээр амуудаас хорь шахам жижиг гол урсан Сэлбийн эх болж Туул голыг сэлбэн урсдаг.Чингэлтэй хайрханыг шавь нартаа ном зааж байгаа өвгөн багшийн шинжтэй, лам эзэнтэй уул хэмээн домоглодог. Иймээс энэ ууланд эрдэм номын нямба бясалгал хийх нь сайн гэж үздэг. Тухайлбал 1885 оны орчимд тавдугаар Жавзундамба Лувсанжигмиддамбийдомий, ван Юндэндорж нар Хайстайд жижиг модон байшин барьж, 2-3 жил суун Нархажид буюу огторгуйгаар одогч хэмээх бурханы бясалгал үйлдэж суугаад номын чөлөө завсартаа уйгаржин үсгийн цагаан толгой зохиожээ. Үүнийг эдүгээ Дамчайравжаагийн цагаан толгой гэж нэрлэдэг.1930-аад оны үед Чингэлтэй уулын өвөрт Түвдийн Дамбаа лам гэгч их үстэй лам жижиг модон дуган бариулж бясалгал хийн сууж байв.Их хүрээний Дүйнхорын аймгийн Лувсангомбо, зурхайч эрхэм тойны аймгийн гэвш Лувсанням нар мөн ууланд Жигжид Дамог-Нам сүм гэдэг номыг бясалган суужээ. Шинэ үеийн эрдэмт хүмүн Чой.Лувсанжав Чингэлтэй уулыг шүтэж мөн тэнд орд өргөөгөө барьж олон олон ном бүтээлээ туурвижээ.Чингэлтэй уулыг намрын эхэн сард нэг удаа Их хүрээний Дугарын аймгаас эрхлэн тахидаг байжээ. Чингэлтэй уулын нэршлийн талаар товч дурдвал:Жадаран хамба лам их эрдэмтэн Агваанхайдавын зохиосон Чингэлтэй уулын тахилгын сударт түвд үсгээр бичсэн байхад дөрвөн уулын сэржмийн сударт түвд үсгийн хоёр гэдэстэй /ча/-г эгшиглэхдээ дэмбээ /э/, /и/ хоёр эгшгийг сольж бар сийлсэн учир Жадарны хамбын бичсэнээр Цэнгэлтэй гэдэг нь тохирч байна гэж лам Н.Дашзэвэг гуай бичжээ.“Юлхаа-Чинбо-Цэнгэлтийн-Гаприн-Дэжид-Оролцоо” гэдэг их тахилгын номыг Жадарын хамба лам зохиож, уулаа онголон тахиж, Эрдэнэшанзовын яамнаас тусгай цалинтай цагдаа хамгаалж байв.“Эх орны Цэнгэлт уулын тааллыг хангах эрхэс, Амаржаргал, Цэнгэлтэйн далай хэмээх” сударт /9х22 см 24 хуудастай/ уулын эзнийг тодорхойлсон нь:Их эрдэнийн газар дэлхий найлзуурт мод, зүлэг, ногоо гол, ус цэцэрлэгээр бүрхэгдсэн газар дэлхийг эзэгнэн баригч их заль хүчийн тэнгэр лус, хүний сэтгэлийг ханган үйлдэгч, цэцэг навч, үр жимс, эмийн ургамлаар бүрдсэн их ой цэцэрлэгийн дунд гурван давхар их орд харшийн дотор энэ их орны эзэн Цэнгэлтэйн лагшин бие нь /Индра-Нял/ буюу ногоон эрдэнийн туяатай, буман нарны гэрэл авцалдсан мэт жавхлантай, нэгэн нүүр, хоёр мутартай, үл ялих төдий товуу царайтай, гурван мэлмий төгөлдөр, зүрхэн тус газар их Будда багшийн лагшин зураглалыг тодорхойлсон.Баруун мутартаа дээдсийн номын боть барьсан, зүүн мутартаа цагаан цэцэг барьсан нялх хүүхдийг өвөр дээрээ агуулсан, оройдоо цагаан дунгийн тоорцогтой, таван их эрдэнээр чимсэн хоёр сонсголонгийн алтан ээмэгний баруун талынх нь арслан, зүүн талынх нь морины байдалтай, лагшин биедээ элдэв зүйлийн хээтэй, элбэг дэлбэг улаан торгон навсыг асаасан өлмийдөө ногоон саатай бойв гутал өмссөн, их эрдэнийн эмээл хазаар, торгон жолоо хударгатай, салхины хүчтэй дээд цагаан морийг хөлөглөсөн, гадуураа ноёд, хатад хөвгүүн сэлт их цэргийн чуулган, найман аймгаар хүрээлүүлсэн их эзэн таныг тахилын оронд урин зална хэмээжээ. Чингэлтэй хайрхан ууланд их хүрээний эмчийн дацангаас зуны сүүл сар, намрын дунд саруудад хоёр удаа /лянхуа/-д гарна. Энэ нь эм танд орох цэцэг навчийг түүж цуглуулах ажил юм.Эмийн дацангийнхан олноороо асар майхантай гурав дөрвөн өдөр явж эмийн ургамал түүн, айраг ууж амардаг байв. Энэ тухай анагаах ухааны дөрвөн үндсийг заасан эмчийн дацангийн унзад эмч багш М.Ядамсүрэн дурдатгалдаа бичжээ.Энэхүү уул гандигар, агь, сургар, дал, бамбай, цагаан төмс, нохойн хошуу, сэржмядаг, жамьянмядаг, юмдүүжин, юмангарав, банздуу, голын захаараа гоньд дагд башинга зэрэг ургамлаар баялаг ажээ.Чингэлтэй ууланд 1920 онд Монгол ардын намын журмын нөхөд олон хоногоор бүгэж Лосол, Дугаржав хоёр лам дээл өмсөн, нямба хийх дүрээр хувьсгалын үйл хэргийг явуулж байжээ. Эдүгээ нийслэлийн Чингэлтэй дүүргээс эрхлэн Чингэлтэй хайрханаа тахидаг уламжлалтай.

Сонгинохайрхан уул

2008-04-03T15:05:00.000-07:00

Улаанбаатарын баруун өмнө талд орших тахилга сүлдэт уул, хад асгатай, хайлаас харгана ихтэй, агь ганга цагаан төмс, гандгарий мод зэрэг эмийн ургамал ургадаг.Галт хар үнэгтэй учир өвөл цасгүй хар өвөлждөг гэсэн домогтой.Эрдэмт лам Лувсанпэрэнлэйжамц:Сонгинохайрхан уулыг сүрхий догшин, хатуу үйлийг захиж хүсэхэд түргэн бүтээнэ хэмээгээд уулын эзэн нь хөх үхэр унасан араа соёо нь зөрсөн хөх өвгөн, нанчид архинд дуртай. Заримдаа их цэргийн ноёны байдалтай болдог, ид шидтэй өвгөн байна гэж зохиожээ.Уулын сандАугаа уужим их газрын эдсийг баригч, хамгийг эрх мэдэлдээ хураагч сайтар гялалзан харагдагч, үзэсгэлэнт Өндөрхайрхан өмнөх догшин хар үүлийн дунд, сүрхий хилэнт хар бараан нүүртэй, гартаа улаан торгон молцогтой зэвсэг сэлэм, эрээн мод барьсан хөх өвгөнийг урин зална гэж бичжээ.Туулын урд буланд Морин уулын гацаа гэж бий. Тэнд улсын анхны мал эмнэлгийн газар байгуулсан. Сонгинохайрхан уулынхаа хойд энгэрт хамбын өвөлжөө, хамбын булаг, зүүн урд бургасандаа улсын амралттай. Сонгинохайрхан уул Туулын савд Хүннүгийн булш хиргэсүүр олон бий. Доктор Наваан уулын өврийн булшнаас сумын зэв, дуут товруу, алтан чимэг бүхий бүс олжээ.Сонгинохайрхан уулын өвөр Туул голын дагуу “Бургасан сүргийнхэн хэмээгдсэн бургасан хана, араг савар, уурганы үзүүр, тэмээ хайнаг, сарлагны дөр мод хийж худалдаалан амь зуудаг хэсэг айл байжээ.Сонгинохайрханы Өгөөмөрийн шар булан хэмээх тохой аралд дархан Чин ван Дондовдоржийн нутаглах ахуйд хоёрдугаар Жавзундамба Лувсандамбийдоми мэндэлсэн түүхтэй. Ардууд:Өгөөмөрийн шар тохойд Өнгө бүрийн цэцэг дэлгэрнэ хөӨндөр дээд төрөл язгууртны ордонд Өвгөн хутагт маань мэндэллээ дээ хэмээн дуулцгаадаг байжээ.Тэгээд Туулын хойд дэнж дээр Баярт толгой гэдэг газар Уртнасан гавьж хоёр жижиг сүм барьж, чулуугаар бурхан багшийн найман суваргыг маш урнаар бүтээлгэн залсан аж. Нурж баларсан найман суваргыг 1950 онд гэвш Данигай лам авчирч Гандантэгчинлэн хийдийн цагаан суваргыг тойруулан тавьжээ.Эдүгээ нийслэлийн Сонгинохайрхан дүүргийн Засаг даргын захирамжаар …. Удаа тахидаг уламжлал тогтжээ.Баянзүрх хайрхан уулУлаанбаатар хотын зүүн талд оршдог тахилга сүлдэт уул. Зүрх мэт шовх хэлбэртэй, ар талдаа битүү модтой.Их хүрээний нэгэн эрдэмт лам Лувсаннамжил гэгч Түвдийн Райдан хийдийн хувилгаан Агваанпэрэнлэйжамцад хадаг мөнгө өргөж, Их хүрээний зүүн өмнө орших Баянзүрх ууланд сан сэржмийн судар зохиож хайрла хэмээн хүсчээ.Ламтан зөвшөөрч, өнөө шөнө би зүүдээ манаж хоноод судар зохиож өгье гэжээ.Тэгээд маргааш нь нэгэн жижгэвтэр ном зохиож өгсөн түүхтэй.Энэхүү сангийн сударт:“Хойт зүгийн Монгол халх улсын эд агуурсыг баригч, үзвээс үзэсгэлэнтэй, Баянзүрх хэмээн алдаршсан зүрх шовх уулын эзэн нь улаан ягаан царайтай, гартаа эрдэнийн таваг барьсан, эрдэнэ дээд торгон зөөлөн хувцастай, их хэрцгий догшин барс унасан, их эзэн таныг энэ орноо урин залъя” хэмээн дурджээ.Тахилын судрын /шаваг/ унал наманчлалын хэсэгт:Бидний эгэл бэртэгчин нар мунхаг, санамж, сэрэмжгүйн эрхээр, өчүүхэн биеийн хувь завшааныг голлож, эрхэм их хангайн залуу нойтон модыг огтолж, ургаа хад чулууг ховхолж, ан амьтныг нь бүрэлгэж, улаан хиншүү хярвас тавьж, их гол, булаг усыг элдвээр бузарласан гэм эрүүгийг хүлцэн тэвчиж уучлал өршөөнө үү! гэжээ.Уулыг ар өвөр Баянзүрх хэмээж, Ар Баянзүрхийг тахина.Зүүн талаар нь Туул гол тойрч ороон урсана. Мөн Уу булаг гэж бургаас ихт арал, түүнээс хойш Гандан уул, гандан их бага ам гэж бий. Гандан уулын тухай ардын дуунд:Гандан уулын цэцгийгГандана чиг гэж санасангүйГанихарсан хоёр сэтгэлийгГажна чиг хэмээн санасангүй гэж гардаг.Ар Баянзүрхийн модон дотор нурсан муу модон байшингийн туурь байдаг. 1920 онд Барон унгерн их хүрээг эзлэх гэж модон дотор байрлаж “Үхэр буугаар” хүрээ рүү буудаж байсан гэж партизан Тогтох хуучилдаг байв.Уул нутаг нь Дархан ван Пунцагцэрэнгийн хошуу нутаг учир Жанчивлангийн хүрээний лам нар ирж тахилга үйлддэг байжээ.Уулыг эд агуурсыг хур мэт буулгадаг эзэнтэй баяжих дэгжихэд сайн хэмээн үзнэ.Баяжья гэвэл Баянзүрхийг тахь хэмээн ярилцан хошуу хотлоороо нийлж тахих нь элбэг байв.Хөлийн голын адагт Хөлийн модчин гэж /одоогийн Авто техникийн хянан шалгах товчоо/ нэгэн модон дуган байжээ. Тэр хавийн айлууд бургаасаар араг савар, дөрөлж, шээзгий хийж говиос ирсэн мөргөлчин гийчин, аянчинд заран амьдардаг байжээ.Эдүгээ нийслэлийн Баянзүрх дүүргийн Засаг даргын захирамжаар Баянзүрх уулын их тахилгыг хоёр жилд нэг удаа, бага тахилгыг жил бүр үйлддэг уламжлалтай болжээ.

Туул гол

2008-04-03T15:04:00.000-07:00

Тэнгэрийн хаан гурван сайхан охинтой. Их охин нь Хэрлэн, дунд охин нь Онон, бага охин нь Туул ажээ.Хаан эцэг нь Хэрлэнгээ Далай нуур, Ононгоо Номхон далай гэдэг хан хөвгүүдэд өгч алс газар үдэн мордуулжээ. Хоёр охин нь хаан эцэг Хэнтийгээ эргэж харалгүй гадаадад алс хол одсон тул эцэг нь эх нутагтаа эргэж битгий ир гэж гэрээсэлжээ. Харин бага охин Туул нь эх нутагтаа үлдсэн гэдэг.Домог түүх хүүрнэсэн Хэрлэн, Онон, Туул мөрний нэр Монголын түүхийн гол тулгуур сурвалж Монголын нууц товчоонд олонтаа давтагдана. Хэрэйдийн Ван хан Тоорилын байнга нутагладаг газар, зонхилох зуслан нь болсон Туулын хар шугуйд Есүхэй баатар, Тоорил хантай анд бололцож, хожим нь түүний хүү Тэмүүжин буюу Чингис хаан эцэг хүү хэмээлдсэн түүх бий. Туулын хар шугуй гэдэг нь Туул голын Уу булан хэмээх газраас Туулын хөндийд буй Хүйтний онгорхой хүртэл 60 гаруй км үргэлжилсэн өтгөн шугуйг хэлдэг байж.Улаанбаатараас доош 20 гаруй км-т Туул, Түргэний гол нийлэх бэлчирээс дээхнэ, Сонгинохайрхан уулын баруун урд үзүүрийн Таван толгойн гүүрнээс доохно, засмал замын дэргэд буй хуучны барилга байгууламжийн туурийг зарим нь Ван ханы орд, зарим нь Чингис хааны орд байсан гэдэг.Хэнтий, Хангай, Саяаны салбар нуруу Бага Хэнтийгээс эх авдаг Туул гол 819 км урт замыг туулж, Орхон голд цутгана. Хатан Туулыг Тэрэлж, Гурван баян, Дээндий, Хуандий, Горхи, Сэлбэ, Улиастай, Тарана, Хар бухын гол, Богд уулын хүрхрээ, Хөлийн гол, Бөхөг Түргэний гол, Элст, Гацуурт, Толгойтын гол зэрэг урт богино, том жижиг хориод гол сэлбэн урсана. Эдүгээ эдгээр гол горхиос цөөнгүй нь ширгэж үгүй болжээ. Туул гол ийн сэлбэгдсээр 50400 ам дөрвөлжин талбайтай газраас усаа цуглуулна.Эхэн хэсэгтээ эгц улаан хадан хясаа ихтэй. Горхины уул, Чигэс уул, Өтөг эрүү зэрэг хавцал, булан тохой олонтой. Улаанбаатар хот орчмын голын хөндий дагуу бут бургас ихтэй, хус, хуш, шинэс үе үе тааралдана.Туул гол эхэн хэсгээрээ 2-3 км өргөн боловч зарим хэсэгтээ есөөс арав салаалан урсах нь бий. Улаанбаатарын урдуур Дунд гол, Хаяа гол гэж хоёр их гол болон салаалан урсдаг байж. Туул гол Улаанбаатарын зүүн хойноос гарч, өмнүүр нь урсахдаа Төв, Хэнтий, Булган, Сэлэнгэ зэрэг дөрвөн аймгийн нутгаар дайрч умар зүгт Орхон голд цутгана.Ган гачиг болж, гол горхи ширгэх үед Хатан Туул л мэлтэлзэн урсаж, хүн малыг умдаалдаг байж. Зарим үед саваа халин үерлэж, алс холын уул нурууг тойрон 50-60 км урсах үзэгдэл цөөнгүй тохиолдож байжээ.Туул гол олон зуун жил урсахдаа уул нуруудын өнцөг булан, хошуу хамрыг тас татан элэгдүүлж, Зайсан толгой, Алдар толгой, Баярт толгой, Ишгэн толгой, Лүн толгой зэрэг уул толгод үлэмж олныг үүсгэжээ. Хатан Туул үерлэхэд эдгээр уул толгод цөмөөр усанд автаж Туулын хөндий далай тэнгис шиг мэлтэлзсэн их усаар дүүрдэг байж. Ердийн үед ч Туулын ус морины тамга халим их байдаг тул олон тооны ус гарах олмуудтай.Дуган цагаан, Зуун мод, Таван салаа, Гэндлэн, Улхын олмоор тусгай усчид хөлсөөр гол гаргадаг байсан гэдэг. Бүр хожим тавиад оны үед ч Туулаар сал хатган хөвдөг салчин хүмүүс байж.Туул голыг хатан хэмээн тодотгодог нь бөө мөргөл хүчтэй дэлгэрч байх үед уул хайрханыг Хан, ус голыг Хатан хэмээн өргөмжлөн нэрлэдэгтэй холбоотой.1837 оны үеэс Туулын усыг тахиж байсан баримт бий. Бага Хэнтийгээс Туул голын дагуу Галттай сэрүүний дуган, Улиастайн дуган, Ар зайсангийн дуган, Лүнгийн жас, Заамарын жас, Түнжингийн дуган зэрэг жижгэвтэр сүм дуган олон байжээ. Эдгээрээс хамгийн том нь хоёр зуугаад ламтай Туулын Наваан гүний хошуу хүрээ байсан гэдэг.Монголчуудад гол нуурын усыг эр эм гэж ялган үздэг ёс бий. Энэхүү шинжээр Туулын ус эр шинжтэйд орно. Хатан Туул эмэгтэй хүнд ээлтэй, Хан Хэрлэн эрэгтэй хүнд ивгээлтэй тул Хатан Туулд бүсгүйчүүд, Хан Хэрлэнд эрчүүд орвол биеийн гутаг арилж, элдэв өвчин илааршина хэмээн Туул, Хэрлэнгийн сав нутгаар нутаглах ард түмэн домоглон хэлэлцдэг нь үүнтэй холбоотой биз ээ.

Дадарт уулнаас олдсон алтан чимэглэлт бүс

2008-04-03T15:02:00.001-07:00

Монгол-Зөвлөлтийн түүх, соёлын хамтарсан экспедицийн хүрэл төмөр үеийн дурсгалыг судлах анги хайгуулаар явж байхдаа Туул голын хөндий Сонгинохайрханы салбар уулс болох Бурхантын гацааны амны зүүн хойно Дадарт уулын энгэрээс нэгэн булшийг олж малтжээ. Малтлагыг 2х4 метрийн хэмжээтэй талбайд хийхэд жижиг чулуун дараас 30 см үргэлжилсний дараа цайвар бор өнгийн шороон давхарга илэрч 1 м 80 см гүнд эх газар гарсан байна. Булшны хойд хажуу руу нас барагчийг шургуулан оршуулсан нь нэг метр 75 см-ийн гүнд илэрч.Нас барагчийн толгойн баруун талд хонины дал, модон иштэй төмөр хутга, их биеийн баруун талд 65 см урт үйсэн хоромсого, түүний дотор гурван ширхэг төмөр зэв, зүүн талд нь гурван хөлт ширмэн тогооны хөлний хугархайн хэсэг, шаант чөмөг зэрэг олдворууд дагалдуулсан байжээ.Дадарт уулын булшинд хоёр ширхэг төмөр дөрөө дагалдуулсан нь өмнөх үеэс уламжилж ирсэн заншил гэж судлаачид үздэг.Морьтон Монголчууд морин дээрээ бат тогтох, буух мордох зэрэгт дөрөө их үүрэгтэй тул дөрөөг ихэд эрхэмлэн үзэж иржээ. Эзэнт гүрний үед морин цэрэг буудаллахдаа дөрөөгөө цохин дохио өгдөг байж. Их цэргийн эхэнд яваа хэсэг зогсож дөрөөгөө цохиход дараагийнх нь цэргүүд тэр дохиог дамжуулснаар цэргийн цуваа зогсож, агт морьд шээж, цэргүүд амардаг байжээ. Энэ дохио өдгөө утга нь өөрчлөгдөж монгол хүн морио шээхэд буруу талынхаа дөрөөг ташуураараа цохидог болон хувирсан байна.ХIII-XIV зууны монгол булшнаас хүндээ хоол хүнс дагалдуулан хийсэн зан үйлийн шинж болох шаант чөмөг, дал зэрэг зүйлс нийтлэг олддог юм. Дадарт уулын булшинд ч энэ зан үйл ажиглагдсан байна. Мөн Монгол төсийн 50-60 орчим настай, нэг метр 75 см өндөр хүний шарил, алтан чимэг бүхий бүс Дадарт уулын булшнаас олджээ. Бүсний хамгийн сонин чимэг бол баруун талын ташаанд таарч байсан цох хэлбэрийн зүүлт. Зүүлтний доод талд гонзгой хэлбэртэй, угалз хээ дүрсэлсэн чимэг ажиглагджээ. Уг олдворыг XII-XIII зууны хүн амын давхаргын хөрөнгө чинээний байр суурийг илтгэж байна гэж судлаачид үздэг юм.“Монголын нууц товчоо”-нд алтан гэр, алтан ээмэг, алтан сав суулгыг талын язгууртнууд хэрэглэж байсан тухай тэмдэглэсэн нь энэ таамаглалыг нотолдог. Оросын нутаг дэвсгэрт малтсан XIII-XIV зууны монгол булшнуудад ч алтан эдлэл дагалдуулсан байдаг.Эдгээр олдворуудаас үүдэж дүгнэвэл Дадартын монгол булшинд нутаглуулсан хүн XII-XIII зуунд Чингис хаанд үйлчилж байсан ямар нэг хөрөнгөлөг язгууртны төлөөлөгч гэж үзэх үндэстэй.

Хүн чулуу

2008-04-03T15:02:00.000-07:00

Шонх таван толгойн хүн чулууШонх таван толгойн хүн чулуу хэмээх энэхүү дурсгал өдгөө Үндэсний түүхийн музейд хадгалагдаж байна. Анх байсан газар нь Дорнод аймгийн Халх гол сумын төвөөс өмнө 7 км зайд орших Шонх таван толгой. Шонх таван толгойд хоёр хүн чулуу байсны нэгийг нь нийслэлд авчирчээ.Цагаан өнгийн гантиг чулуугаар уран чадварлаг цоолборлон урласан уг хөшөө нь бүрэн бүтэн үлдсэнээрээ бусад хүн чулуунаас онцлог юм. Түшлэгтэй исэр сандалд заларсан эр зүүн гартаа урт иштэй цомбон хундага барьж баруун гараа сандлын тохойвч дээр тавьж суусан байдаг.Шанаархаг эрүү, жирэвгэр хөмсөг, жартгардуу том нүдтэй.Бөмбөгөр оройтой, зузаан хүрээтэй, оройдоо жинс, ардаа залаа бүхий дүгрэг малгай өмсч, хоёр чихний араар багцалж боосон шибилгэр гэзэг унжуулжээ. Баруун ташаандаа мөлгөр булантай, зүүн ташаандаа дөрвөлжин хэлбэртэй хавтага зүүсэн нь онооны завсраар цухуйж харагдана.Сандлын хөл хоорондоо зөрөлдсөн ба уулзварт нь цэцэг хэлбэрийн тав гаргаж түшлэгийн арыг цэцгэн хээгээр чимжээ.Хүн чулууны хувцас, гэзэг, эд юмс, сандал зэрэг нь XIII-XIV зууны үеийн дурсгал болохыг гэрчилдэг.Шонх таван толгойн хүн чулууг 1962, 1969, 1984 онд судлан шинжилжээ.

Гантэгчинлэн хийд

2008-04-03T15:01:00.000-07:00

Гантэгчинлэн хийдМонголын бурхан шашны төв, гурван том хийдийн нэг Гандантэгчинлэн хийдийн анхны сүмийг 1809 онд Далхын дэнжид Шар сүм нэртэйгээр байгуулжээ. Хожим Шар сүмийг Чойрын дацан болгожээ.Ламрим дуганыг 1924 онд, V Богд Жавзундамба хутагтад зориулсан Гандантэгчинлэн буюу “Их хот мандлын сүм”, Дашчойнхор, Ядгачойлин зэргийг 1838 онд, Цогчин дуганыг 1839 онд, Бадамёгог 1844 онд, Жүдийн сүмийг 1848 онд, Гунгаачойлин сүмийг 1909 онд, VIII Богдод зориулсан Мэгжид Жанрайсигийн сүмийг 1913 онд, V Богдын шарилын сүмийг 1841 онд, VII Богдын шарилын сүмийг 1869 онд, VIII Богдын шарилын сүмийг 1925 онд барьсан түүхтэй.Гантантэгчинлэн хийдээс өдгөө 6 сүм үлджээ. 1944 онд сүмийн хурал номын ажлыг сэргээсэн юм. Гандантэгчинлэнд хадгалагдаж буй олон ховор ном судар, түүх соёлын үнэтэй дурсгалаас Өндөр гэгээний ээжийнхээ хүсэлтээр хийсэн хүрэл цутгамал, Балбын зандангаар хийсэн Локешварийн дүрс, ХХ зууны эхэнд Польш, Өвөр Монголд хийлгэсэн Аюуш бурхан, 1957 онд Энэтхэгийн Ерөнхий сайд Жавхарлал Неругийн бэлэглэсэн 2000 жилийн өмнө Энэтхэгийн урчууд бүтээсэн Буддын баримал, Буддын шарилын хэсэг зэрэг нь анхаарал татдаг.Түүх соёлын дурсгалт зүйлийг сэргээн засварлах газар хийдийн үлдсэн сүм дуганын гадуур гол асар хаалга, хоёр жижиг асар хаалга бүхий хэрэм хашааг шинээр 1981-1982 онд барьсан юм. Гандантэгчинлэн хийдийг 1994 онд улсын тусгай хамгаалалтад авчээ.Тус хийдийн Очирдарийн сүмд алт, мөнгөөр Занабазарын бүтээсэн Очирдарийн баримал, ертөнцийн дөрвөн зүгийн сахиус Махранз, лам Самбалхүндэвийн монгол зургийн аргаар 1858 онд бүтээсэн эв зохицлыг бэлгэдсэн зураг хадгалагддаг.VII Богдын шарилыг оршуулахад зориулсан Зуугийн сүмд XIX зуунд Долнуурт бүтээгдсэн Бурхан багшийн хоёр шавьтайгаа байгаа баримал, сийлбэрч Ширчингийн модоор сийлсэн Лхамо охин тэнгэрийн сийлбэр хадгалагдаж байна. Дээрх хоёр сүм ур хийцийн хувьд адилхан. Алтадмал ганжир бүхий паалантай вааран дээвэртэй, чулуу, тоосго, мод оролцуулан барьсан сүм юм. Гандантэгчинлэн хийдийн номын санд 108 боть Ганжуур, түүний тайлбар 225 боть Данжуур, Богд Зонхав, Банчин богд, Далай лам болон Төвдийн бусад зохиолчдын сүмбүм, Агваанхайдав, Агваандандар, Ишбалжир нарын монголын дал гаруй эрдэмтэн мэргэдийн сүмбүм, монгол, ойрд, санскрит, деванагар, пали зэрэг үсгээр есөн эрдэнээр бичсэн олон тооны монгол, төвд судар байдаг.Алтадсан ганжир, жанцан, чойжхорол, бодь гөрөөс, дээврийн амьтад, хонх зэрэг нь сүм дуганы барилгын үндсэн гоёл чимэглэл. Гандантэгчинлэн хийдийн барилгууд монгол, монгол-хятад, хятад-төвд хэлбэр маягтай.

Богд хааны ногоон ордон

2008-04-03T15:00:00.001-07:00

Богд хааны ногоон ордон баригдах болсон учир нь шашин, төрийг хослон баригч VIII Богд Жавзундамбын Дэчингалбын хэрмэн дэх шар ордон шатсантай холбоотой. Ногоон ордны уран барилгын цогцолбор Шаравпэлжээлин буюу Билгийг хөгжүүлэн бадруулагч сүмийг 1893-1906 оны хооронд барьж дуусгажээ. Ногоон ордны Махранзын сүм, Эрдэнэ итгэмжит сүм, Лаврин сүмүүд ч энэ үед баригдсан юм. Богд хааны өвлийн ордон гэгддэг хоёр давхар цагаан байшинг Оросын III Николай хаанаас VIII Богдод бэлэглэсэн барилгын зураг төслөөр 1905 онд барьжээ. Богд хаан, хатан Дондогдуламынхаа хамт энэ байшинд 20 гаруй жил амьдарсан түүхтэй. Богд хаан, Дондогдулам хатны эдэлж хэрэглэж байсан хувцас, хаан, хатан хоёрын ор сэнтий, хааны титэм, малгай, гадаад улс орнуудаас бэлэглэсэн амьтны чихмэл, барын арьсан гэр зэргийг өвлийн ордонд дэлгэн тавьсан нь байдаг. Богдын ногоон ордонг 1926 оноос музей болгосон юм.Ногоон ордны Махранзын сүмийн хаалганы дээд талд алтан шар луугаар хүрээлж чимсэн хөх модон самбарт алтан үсгээр “Билгийг хөгжүүлэн бадруулагч сүм” хэмээн санскрит, түвд, монгол, хятад, манж хэлээр бичсэн нь бий. Махранзын сүм нь Дөрвөн их хааны сүм юм. Гал, ус, газар, тэнгэр дөрвөн махбодын эзэд болох Ёлхорсүрэн, Жамъянсан, Пагжийбуу, Намсрайг ертөнцийн дөрвөн зүгийн эзэд хэмээн Буддын шашны номлолд үздэг. Эдгээр бурхад бурханы шашныг элдэв түйтгэр саадаас сахин хамгаалдаг гэсэн домогтой. Эрдэнэ итгэмжит буюу Найдан сүмд шашны хурал номын үед хэрэглэдэг хөгжим жансаг, Бизьяа, Аюуш, Цагаан дарь эх, Буддын шашныг залгамжлагч Зонхова Лувсандагва, түүний шавь нарын хөөмөл дүр зэргийг дэлгэн тавьсан байдаг. Найдан сүмд жил бүрийн зуны сүүл сард Дэчингалав дацангаас 8-16 лам ирж Богдод зориулж “Найданчог хурдаг байв. Эрдэнэ итгэмжит сүмийн баруун, зүүн талд орших жижиг сүмд Богдын ордон, шүтээний сүмд ажилладаг донин, сойвон нар, ордны бараа бологч, шадар хүмүүс байрлаж байжээ.Баруун талын сүмд өдгөө XIX зууны эцэс, ХХ зууны эхэн үеийн монгол урчуудын урласан зээгт наамлыг дэлгэн тавьсан байдаг. Харин зүүн талын сүмд тухайн үеийн зураачдын эрдэс чулуу, шороон будгаар зурсан танка зураг, бурхадын хөрөг бий.Ногоон лавиран болон өмнө талынх нь хоёр жотхан сүм Богд хааны гол шүтээний сүм байж. VIII Богд зуны цагт энэ сүмд өдөр бүр ном бясалгаж нямба хийдэг байв. Лавиран сүмийн дээд талын жижиг сүмд Богдын гол шүтээн Очирдарь бурханыг залж байжээ. Харин одоо эндээс Өндөр гэгээн Занабазарын бүтээсэн хорин нэгэн дарь эх, бусад урчуудын бүтээлийг сонирхох боломжтой.Баруун талынх нь сүмд дээр үед аймгийн хан, ван, гүн, бэйс, бэйл, шадар сайд нар байрлаж байв. Сүүл үед Богдын бурханы сангийн сүм хэмээн нэрлэсэн юм. Бурханы сангийн сүмд XIX-XX зууны эхэн үеийн монгол урчуудын гуулин цутгамал, хөөмөл, шуумал, баримал сийлбэр зэргийг дэлгэн тавьжээ. Зүүн талынх нь сүм Богдын олон сүмбүм хүлгэн судруудыг залсан номын сан байж. Харин одоо энд Богдын хэрэглэж байсан судар ном, судрын бар, бурхадын хэв, бурхан багш 16 Найдангийн хамт, Аюуш бурхад, 1912 оны нийслэл хүрээний гэрэл зураг, сүмийн загвар зэрэг зүйлс хадгалагдаж байна. Ямпай буюу халхавч хаалга, Асарт гурван хаалга буюу ямба ёслолын хаалга, шөргөн хайс, тугны мод, андинмэн хаалга буюу амгалан энхийн хаалга нь тус тусдаа давтагдашгүй ур хийцтэй бүтээгдсэн байдаг. 1912-1919 онд барьсан Андимэн хаалгыг гэхэд Зоригт цолтой Баажав тэргүүтэй Санжид, Тэжаан нарын нэртэй уран барилгачид нэг ч хадаасгүйгээр 108 төрлийн оньс сүлжээг ашиглан барьжээ. Ногоон ордонд хувцасны сангийн байшин бий. Энэ байшинг 1913 онд өвлийн ордны өмнө талд тулган барьсан юм.Ногоон ордноос зарим жижиг сүм, Дарь эхийн сүм, аж ахуйн үйлчилгээний барилгууд, амьтдын байр зэрэг нь хадгалагдаж үлдсэнгүй.Дамбадаржаалин хийдХалхын анхны гурван хийдийн нэгд багтдаг Дамбадаржаалин буюу шашныг бадруулагч хийд 1761-1765 онд баригджээ. Улаанбаатар хотын хойд дүүрэг, баруун, зүүн Сэлбийн уулзварт оршдог энэ хийдийг II Богд Жавзундамба хутагтын дурсгалд зориулж Манжийн хааны зарлигаар барьсан гэдэг. Манжийн хааны буулгасан зарлигийг монгол, төвд, манж, хятад хэлээр тэмдэглэж сийлбэрлэсэн гэрэлт хөшөө хийдийн түүхийн сүмд бий.Дамбадаржаалин хийд ерөнхий төлөвлөлт, хийц, өнгө, будаг, чимэглэлийн хувьд Амарбаясгалант хийдтэй адилхан. Боржин чулуу, хөх тоосго, хөх ваар мод зэрэг зүйлс барилгын үндсэн материал болжээ. Давхар хэрэмтэй. Цогчин дуганыг хийдийн голд байрлуулж бусад сүм дуганыг тэгш хэмийн төлөвлөлтөөр хоёр талд нь байрлуулсан байна.Хийдийн хэрмийн баруун хойд талын өнцөгт II Богдын шарилын суваргыг 1774 онд босгосноор уг шарилын сүмийг тахих болжээ. II Богдын шарилыг дөрвөн жилийн дараа хийдэд шилжүүлэн авчирсан юм.Дамбадаржаалин хийд Цогчин дуган, 12 аймгийн дуган, дөрвөн дацан, 25 дугантай, 1500 лам ном хурдаг томоохон хийд байж. Дамбадаржаалинд Гавжийн дамжаа гэдэг хурал хуруулж, эрдмийн цол мяндаг хүртээдэг байжээ. Тус хийдэд шашны хурал ном 1930 он хүртэл хурж хэсэг хугацаанд тасалдсан түүхтэй. Хожим 1990 онд лам нар Сэцэнхан аймгийн гэр дуганыг өөрсдийн хүчээр засч хурал хурж эхэлжээ.Дамбадаржаалин хийдээс хийц, төлөвлөлтийг нь нэлээд өөрчилсөн цогчин дуган, жин хонх, жин хэнгэрэгний сүм түүхийн баруун, зүүн сүм, лавиран, хоёр жотхан, Асархаалга, хэрэмний үлдэгдэл, 4 дуган л үлджээ. Тус хийдийг 1971 онд улсын хамгаалалтад авсан юм.Мэгжиджанрайсиг бурханы сүмМэгжиджанрайсиг бурханы сүм нийслэл хотын баруун талын Гандан хийдийн дэнжид, Гандантэгчинлэн хурлын дуганы архан талд бий. VIII Богд Жавзундамба хутагт сэтгэл энэрлийн бэлгэдэл Мэгжиджанрайсиг бурханд зориулж сүм босгох зорлигийг 1911 онд буулгажээ.1913 онд сүмийг барьж дуусгасан байна. Мэгжиджанрайсиг сүм тухайн үедээ нийслэл хүрээний зонхилогч өндөрлөг болж байв.“…Гадаа гэрэлд явж байгаад ороход бүрэг харанхуй болж биеийг сэрүү татуулан ямар нэгэн болгоомжилсан ёслолын нам гүм байдал эзэмдэнэ. Бүрэг харанхуйн дундаас нүдний өмнө маш том бадамлянхуа цэцгийн алтадмал дэлбээд тодрох нь дээш харахад алтан шармал бие эрхтэн нь гялалзан сүмийн дээврийг титмээрээ тулсан асар том бурханы дүрсийг сэтгэн ухамсарлах завдалгүй байтал нүднээ тусах нь гайхалтай. Бурханы гар цээжиндээ залбирал хийж, үл хөдлөх нүд нь алс хязгаарт чиглэж, уруулд нь амарлингуй инээмсэглэл тодрох аж. Энэ том бурханы дүрийн хоёр хажуугаар шармалдсан гуулиар хийсэн үүлний дүрснүүд, өмнө талаар нь шар, цэнхэр өнгийн том, жижиг, дунд зэргийн хадгууд бурханы дүрийг халхлах шахам байв”.Оросын эрдэмтэн И.Майский 1920 онд Жанрайсиг бурханы сүмд орж үзээд ийн бичсэн байдаг. Сүмийн барилгын ажилд 236000 лан мөнгө зарцуулснаас 100000 лан мөнгийг бурхан бүтээхэд зориулжээ.Барилгын өндрийг 30 метр гэж тооцож хийсэн нь бурханыг 80 тохой дотор багтаан босгох тэг зураг үйлдсэнтэй холбоотой байв.Н.М.Щепетильников 1960 онд хэвлүүлсэн “Монголын уран барилга” хэмээх номондоо уг сүмийг хятад, төвдийн холимог хэлбэрээр барьсан гэж үзсэн бол Д.Майдар “Монгол архитектур ба хот төлөвлөлт” гэдэг номондоо монгол уран барилгын бүтээл болохыг тодорхой өгүүлсэн байдаг.Б.Даажав сүмийн барилгын ур хийцэд хэрэглэсэн арга барилыг монгол гэрийн тэг зураглалын үндсэн зарчим дээр шийдвэрлэсэн монгол гэр хэлбэрт барилгын нэгэн төрөл гэж үзсэн нь бий.Жанрайсиг бурханы сүмийг 1930 онд засварлаж дээд давхрын цонхны жааз, тоосгоны хананы дээд төгсгөл, хашлагын мод муудсаныг бүрэн сольсон байна. Үүнээс хойш 38 жилийн дараа Монгол, ЗХУ, БНХАУ-ын уран барилгачид хэмжилт судалгаа хийж нарийвчилсан судалбар зураг гаргажээ. Судалгааны явцад сүмд зүүн урагш ихээхэн хазайлт үүссэнийг тогтоожээ.Хазайлтыг хэвийн байдалд оруулж бэхлэх аргуудыг дэвшүүлсэн хэдий ч алтан шармал чимэглэлүүдийг өнгөлөх, дахин шармалдах зэрэг зөвхөн өнгө будгийн ажил хийсэн байна.1996 онд Жанрайсиг бурханыг бүрнээр нь сэргээн бүтээж, сүмийг шүтээний газар болгосон юм.

Гэсэр сүм

2008-04-03T15:00:00.000-07:00

Нийслэлийн Чингэлтэй дүүрэгт оршдог Гэсэр сүмийн баригдах болсон шалтгаан нь Монголд хөхийн шашны номлолыг дэлгэрүүлэх зорилгоос үүдэлтэй. Хятадын хөхийн шашныг шүтэгч Гүвэ овогт Захар гэдэг хүн 1919-1920 онд Гэсэр сүмийг бариулжээ. Хятадын хөхийн шашин нь Хятадын тооллын тавдугаар зууны үед Буддын шашныг хятадад дэлгэрүүлсэн нэгэн урсгал шашин юм. Сүм барих хөрөнгийг хятад лам нар, их хүрээний пүүсүүдийн хятад эзэд сүсэг бишрэлээрээ гаргасан байна. Гуанди шүтээн буюу Гэсэр сүмийг Тасганы овооны өвөрт байгуулжээ. Гуанди гэдэг нь хятадын нэгэн том цэргийн эрхтэн Гуан Юу-гийн өргөмжилсөн нэр. Гуан Юүг тахисан сүмийг Гуан димио гэдэг байж.Манж нар Манж чин улсыг байгуулах үедээ Гуан Юү жанжны сүнс залран ирсний ивээлээр дайснаа дарж улсаа байгууллаа хэмээн шүтэж, Гуан Юүгийн дүрийг залсан сүм хийдийг байгуулах болжээ.Гэсэр сүм нь гол хаалганы зүүн, баруун талд жин хэнгэрэг, жин хонхны хоёр сүүдрэвч, гол сүм болон дарь эхийн сүм, өргөл мөргөлчдийн байшин, хөлгийн сүм, хөхийн шашны сургуулийн хоёр байшин, Гүвэ овогт Захарын сууцны байшин, хэрмэн хашаанаас бүрдэж байв.Гол сүмд сүмийн шүтээн Гуанди, туслах баатруудынх нь дүр бүхий баримал, Тансан ламын үлгэр намтарчилсан зураг, баримал дүрс байжээ. Өргөл, мөргөлчдийн байшинд сүмийг барих үед мөнгө өргөсөн хүмүүсийн нэрсийг жагсаан бичсэн чулуун самбар байв. Энэ байшинд хятад лам нар суудаг байж. Хөхийн шашны сургуулийн хоёр байшинд хятад хүмүүс сайн дураараа ирж сурдаг байжээ.Хөхийн сүмийн баруун тасалгаанд Гуан-ди хааны улаан дэлт хүлэг морь, баруун тасалгаанд цагаан хүлэг морины баримал байжээ.Жин хэнгэрэг, жин хонхыг цаг хэмжүүрийн дохио болгон ашиглаж байсан гэдэг.Гэсэр сүмээс ший янгууны тоглолтыг жил бүрийн цагаан сарын шинийн нэгний өдрөөс 15-ны өдрийг дуустал хийдэг байсан нь учиртай. Гуан-ди шүтээнтэй бүх хот суурин газруудад ийм тоглолт зохиодог байж.Сүмийг 1933 онд улсын мэдэлд авснаас хойш барилга байгууламжийг нь янз бүрийн байгууллага эзэмшиж анхны төрх байдлыг нь алдагдуулсан тал бий. Гандантэгчинлэн хийдийн уран барималч, зураач Данзан лам 1966 онд Гуан-дигийн хятад баримлыг өөрчилжээ. Данзан лам Гэсэрийн туужаас санаа авч Гэсэрийг морь унасан баатрын байдалтайгаар урлаж, баруун талд нь Цасчихэр, зүүн талд нь Рогмагуа хатны дүрийг цаас, шавар баримлаар хийсэн байна. Хятад хийцийн сүм дуганы төрөлд багтах дурсгалт уран барилгын нэг болох Гэсэр сүмийг 1998 онд улсын хамгаалалтад авчээ.Өдгөө Гэсэр сүмд Гандантэгчинлэн хийдийн Бадма Ёга Дацан болон тус хийдийн шашны дунд сургууль үйл ажиллагаагаа явуулж байна.

Чойжин ламын сүм музей

2008-04-03T14:59:00.000-07:00

Олноо Чойжин лам хэмээн алдаршсан Лувсанхайдав нь наймдугаар Богд Жавзундамбын төрсөн дүү бөгөөд дөрвөн настайдаа Монголд иржээ. Богд дүүдээ зориулан 1904-1908 онд сүм байгуулж өгчээ. Тухайн үеийнхээ хууль ёсыг дагаж Лувсанхайдав Манж дайчин улсын Бадаргуулт хаанд өөрийн сүмд нэр хайрлахыг гуйн айлтгасны хариуд “Өршөөлийг хөгжүүлсэн сүм” гэсэн нэр хайрласан байна.Чойжин ламын сүм музей таван сүм, хүндэтгэлийн таван хаалганаас бүрддэг. Махранз, Өршөөлийг хөгжүүлэх гол сүм, Зуугийн сүм, ядамын сүм, Хотол чуулганы болон Энх Амгалангийн тав гэсэн таван сүмтэй. Сүмийн гол хаалганы дээр “өршөөлийг хөгжүүлсэн сүм” гэж монгол, түвд, хятад, манж хэлээр бичиж хадсан байдаг. Сүм барих зардлыг Богдын сан болон ардуудаас гаргуулжээ. Богдын ордны уран барилгач Омбогын зураг төслөөр тухайн үеийн шилдэг урчуудыг хошуу нутгаас дайчлан ажиллуулжээ. Сүмийн барилга, гадна дотор засал чимэглэлийн ажлыг нэг ч хадаас оролцуулалгүйгээр углуургадан барьсан гэж ярилцдаг. Сүмийг бүтээхэд монгол хятад олон хүн оролцсон ч доторх бурхан тахилын урлалыг зөвхөн бурхан бүтээгч монгол лам нар хийжээ.Сүмүүд нь хоёр давхар вааран дээвэртэй, алтадсан ганжиртай, дөрвөн хошуу нуруун дээр бэлгэдлийн чанартай амьтдын дүрсүүд, ширмэн хонхнуудтай. Үүдэндээ боржин чулуун хэрэмтэй бөгөөд хэрэм дээр арслан, бар, заан, бич, тавагтай идээ зэргийг сийлбэрлэсэн байдаг. Мөн зургаан ширхэг луун зүмбэртэй, 16 ширхэг баганатай. Сүмүүдийг тойрсон хашаа нь 415 м урттай. Чойжин лам Лувсанхайдавыг 1918 онд нас барснаас хойш 1936 он хүртэл сүмд хурал хурж байгаад 1938 онд хаагджээ. 1940 онд Шинжлэх ухааны хүрээлэнгийн мэдэлд шилжүүлж, 1942 онд Шашны түүхийн музей болгожээ. 1960-1961 онд сүмд их засвар хийсэн бөгөөд 1972 онд өнгө будгийн, 1995 онд Зуугийн сүмийн дээврийн засвар хийсэн байна. Сүмийн барилгыг 1941 онд улсын нэгдүгээр зэргийн хамгаалалтад, 1998 онд дахин хамгаалалтад авчээ.

Дарь Эхийн сүм

2008-04-03T14:58:00.001-07:00

Их Хүрээ суурьшиж эхэлсэн 1778 оноос хятад худалдаачид Хүрээнээ тусгай суурин байгуулж, Элбэг Амгалант гацаа гэж нэрлэжээ. Энэхүү гацаа нь олноо Маймаа хот гэж алдаршсан юм. Хүрээн дэх хятад иргэдийн мөргөлийн газар болох Гэсэр, Эрлэг номун ханы, Одон зэрэг сүм хийдүүдийн нэг нь Дарь-Эхийн сүм. Дарь Эхийн сүмийн төлөвлөлт, гоёл чимэглэл, өнгө будаг нь хятадын сүм хийдийн уран барилгын хэв маягийг илтгэнэ. Сүм эргэн тойрон хөх тоосгон хэрэмтэй бөгөөд хэрэмийн өмнө талд том хаалга байжээ. Дарь эхийн сүм жил бүрийн зуны эхэн сарын арван тавны өдөр “Дарь эх бурханы буултын өдөр” хэмээх шашны баярыг тэмдэглэж, хятад лам нар ном хурдаг уламжлалтай байв.Дарь эхийн сүмийн урд монгол хятад чулуучид зүсмэл боржин чулуугаар арван нэгэн метр өндөр хоёр чулуун багана бүтээжээ. Баганан дээр хүн, амьтны дүрс, хээ угалз, бичиг үсэг зэргийг чадварлагаар сийлж, баруун талынхад нь “Олон тивийн амьтныг зуурдын орноос гэтэлгэн тэнхрүүлнэ” гэсэн бол зүүн талынх дээр нь “Түмэн амьтныг их энэрэнгүй сэтгэлээр аварна” гэж бичсэн байдаг.Дарь эхийн сүмийг 1937-1938 оны хооронд нураасан ч 1941 онд уран барилгын дурсгал гэж үзэн Улсын бага хурлын тогтоолоор тусгай хамгаалалтад авч, 1960 онд сэлбэн зассан байна. Сүмийг 1994-1995 онд сэргээн засварласан бөгөөд өдгөө Дарь эхийн хурал хурдаг юм. 1994 онд сүмийг дахин улсын хамгаалалтад авчээ.

Гэр хэлбэрт модон дуганууд

2008-04-03T14:58:00.000-07:00

Улаанбаатар хотын Сүхбаатар дүүргийн наймдугаар хорооны нутаг дэвсгэр дэх Дашчойлон хийдийн хурал хурдаг гэр хэлбэрт модон дуганууд нь 1778-1903 оны хооронд баригджээ. Наймдугаар Богдын хатан Дондогдуламд зориулан барьсан дуганыг Эх дагины аймаг гэж нэрлэжээ. Аймаг гэж нэрлэсний учир нь шашны захиргааны үндсэн нэгж бөгөөд аймаг бүр өөр өөрийн дуган шүтээнтэй, түүндээ өдөр бүр хурал хурдаг байжээ. Эх дагины дуганыг 1903 онд барьсан бөгөөд Хүрээний 30 аймгийн хамгийн сүүлчийн дуган юм. Мянга орчим лам хурал хурдаг байсан энэхүү дуганыг 1940 онд Улсын циркт шилжүүлэн, Ардын зураач Л.Намхайцэрэнгийн зураг төслөөр циркийн зориулалтаар засварлажээ. Одоо энд циркийн дунд сургууль үйл ажиллагаагаа явуулж байна.ХVII зууны эцэст байгуулагдсан Эрхэм тойны аймгийн сүм дугануудаас өдгөө гурав нь л үлджээ. Нэг нь том, нөгөө хоёр нь нийлүүлэн барьж, хаалгаар холбосон жижиг дуганууд юм. Эрхэм тойны аймагт угсаа залгамжилсан ноёд, тайж нарын хүүхдүүд шавилан суудаг байжээ. Язгууртан хүний хүүхэд лам болбол тойн гэдэг байсантай холбоотойгоор ийн нэрлэгджээ. Эрхэм тойны аймгийн дуганд 300-гаад лам ном хурдаг байжээ.Вангай аймгийн гэр дуган нь 1790 оны орчим баригдсан бөгөөд 500-600-гаад лам ном хурдаг байсан байна. Төв аймгийн Бүрэн, Лүн, Эрдэнэсантаар нутагладаг хүмүүс ирж энэхүү аймгийн дуганд шавилан суудаг байжээ. Их Хүрээний арван дацан, гучин аймгаас үлдсэн эдгээр гэр хэлбэрт модон дугануудад эдүгээ Дашчойлон хийдийн хурал номын үйл ажиллагаа явуулж байна. Гэр хэлбэрт модон дугануудыг 1981-1982 онд сэргээн засварласан юм. 1971 онд Улаанбаатар хотын хамгаалалтад, 1994 онд улсын хамгаалалтад авчээ. 2000 онд эдгээр дуганы хийц маягийг дуурайлган нэгэн шинэ дуган нэмж

Нийслэлд буй бичигт гэрэлт хөшөөнүүд

2008-04-03T14:57:00.002-07:00

Дамбадаржаалин хийдийн гэрэлт хөшөөний бичээсДамбадаржаалин буюу шашныг бадруулагч хийдийн гэрэлт хөшөөний бичээс …………… дэргэд бий.Хөшөөний хэлбэр, дүрс, хэмжээЭнэхүү гэрэлт хөшөө нь Манжийн Тэнгэр тэтгэсэн хааны зарлигаар буй болжээ. Манжийн хаан Богд Жавзундамбын хоёрдугаар дүрийн шарилын суваргыг залах үсүмийг Халхад байгуулах зарлиг буулгаснаар Чин ван Санзайдорж Түвдийн дуганы хийцээр сүм байгуулах газрыг шинжин сонгожээ. Сүм байгуулахаар сонгосон газар нь Хан уулын ойролцоох Сэлбэ голын хавь. Тэнгэр тэтгэсний 30 дугаар он буюу 1765 онд сүмийг бүтээн дуусган равнайлж, Шашныг бадруулагч сүм хэмээн нэрлэжээ. Сүм босгосноос үүдэж хөшөө чулуунд зарлиг сийлүүлэхээр болсон нь өдгөө дурсгал болж үлдсэн нь Дамбадаржаалин буюу шашныг бадруулагч хийдийн гэрэлт хөшөөний бичээс юм. Гэрэлт хөшөөнд сийлүүлэх зарлигийг монгол, манж, хятад, төвд дөрвөн хэлээр бичжээ. Бичээсийг хоёр пайлуур чулууны ар өвөрт хоёр хоёроор нь сийлүүлж, сүмийн гол хаалганы баруун зүүн талд босгож байж. Бичээсийг элэгдэхээс сэргийлж асар босгуулжээ. Зарлигийн бичигт Жавзундамба хутагтыг Халхын шарын шашны итгэл хэмээн өргөмжилсөн нь бий. Мөн сүмийг хэний зарлигаар хэзээ босгосон, сүм босгуулах газрыг хэрхэн сонгосон, хэдий хэмжээний хөрөнгө мөнгө зарцуулсныг зарлигийн бичээст сийлжээ.

Мөнх хааны гэрэлт хөшөө

2008-04-03T14:57:00.001-07:00

Мөнх хааны хөшөөний монгол бичээс хэмээх энэхүү дурсгалыг судлаач О.Намнандорж нар олж судлан 1956 онд Улаанбаатарт авчирч Үндэсний түүхийн музейд хадгалуулжээ.Хөшөөг олсон газар нь Хөвсгөл аймгийн Бүрэнтогтох сумын нутаг дахь Дэлгэрхан уулын өвөр, Дэлгэр мөрний зүүн хөвөөнд буй эртний балгасны туурь.Хөшөөний суурийг 100 см урт, 68 см өргөн, 40 см өндөр хүрэн боржин чулуугаар хийжээ. Суурийн дээр 46 см урт, 20 см гүн, 20 см өргөн, 2 м углуурга гаргаж хөшөөг тогтоосон байдаг. Хөшөөний дээд талыг түшлэг мэт болгож, догол гаргаад нүүрэн талын хүрээгээр нь хоорондоо 3.5 см зайтай хоёр нарийхан гурив гарган, эвэр угалз сийлж чимжээ. Нүүрэн талын эхэн хэсэгт 3 мөр монгол бичээс бий. Хөшөөний монгол бичээсийг орчин цагийн монгол хэлнээ тоймлон буулгавал:Ургийн ургаар хэдэн хэдэн үестМөнх хаан түмэн түмэн насалтугайБарс Түгэ босгуул… хүртэл ана /энэ/-д давирганд /учралт/ буян хүртүгэй гэжээ.Мөнх хааны гэрэлт хөшөө тахилгын сүм мэт зүйлийн дотор хадгалагдаж байсан нь малтлагаар тогтоогдсон. Хөшөөг олсон балгасыг Мөнх хааны ордон хэмээн дурдсан хөх балгас мөн байх гэж эрдэмтэд таамаглах нь бий. Хөх балгаст Мөнх хаан 1253-1255 онд амьдарч байж. Хөшөөг Мөнх хааныг амьд сэрүүн цагт 1257 онд тавнан Бамту, гүнж Исижи нар босгожээ. Хөшөөг босгох үед Мөнх хаан Хятадын Сүн улсад дайтаж явжээ. Их хааны өлмий бат оршихыг ерөөж энэ гэрэлт хөшөөг босгосон гэдэг.Мөнх хааны гэрэлт хөшөө нөгөө талдаа 12 мөр 268 үсэг бүхий хятад бичээстэй. Зарим эрдэмтэд хөшөөний хятад бичээсийн гарчгийг харгалзаж Шагжа сүмийн бичээс гэж нэрлэх санал тавьдаг.

Наянт вангийн хөшөө

2008-04-03T14:56:00.000-07:00

Наянт вангийн гэрэлт хөшөө өдгөө Улсын төв номын санд хадгалагдаж байна.Бадамлянхуа цэцгэн суурь, бичээстэй пайлуур чулуу, оройн хэсэг гэсэн гурван хэсгээс бүрдэх гэрэлт хөшөөг боржин чулуугаар бүтээжээ. Хөшөөний суурийн өндөр нь 59 см, урт нь 69 см, өргөн нь 36.5 см. Суурийн нүүрэн ба ар талын гол хэсэгт нь дээрээс доод тал хүртэл хошуулдан сийлсэн чандмань хээ байдаг. Чандмань хээг алхан хээгээр эмжиж дээд талд нь гурван цэцэг дүрсэлсэн нь бий. Бичээстэй пайлуур чулууны өндөр нь 1 м 65 см, өргөн нь 54 см, зузаан нь 8 см.Хөшөөний зүүн дээд хэсэгт Сэцэн чин ван Наянтын тамгыг, орой буюу дээд хэсэгт хоёр луу дүрсэлжээ. Хөшөөний баруун дээд хэсэгт Монгол улсын Ардыг гэгээрүүлэх яамны тамгыг сийлсэн байдаг.Хөшөө бүтсэн түүх Өвөр Монголын Цахирын сүрэг хошууны шашныг бадруулагч сүмд тахиж байсан монгол үсгийн Данжуур судрын 226 ботийг нийслэл хүрээнд залсан үеэс эхэлдэг.Данжуурыг Ардыг гэгээрүүлэх яамны Судар бичгийн хүрээлэнгийнхэн нийслэлд залжээ. Монгол үсгийн Данжуур Халхын Сайн ноён хан аймгийн Хошой чин ван Наянтын өвөг дээдсийн үеэс тахиж ирсэн өмч байж. Данжуурыг Монголд залахаар Түшээт хан аймгийн Эрдэнэ жонон жүн ван Ширнэндамдин, түшээ гүн Жамъян нар Бээжинд хүрч Наянт ванд бараалхан зорьж очсон учраа айлтгасан түүхтэй. Наянт ван тэдний хүсэлтийг зөвшөөрч гэрээ байгуулан судрыг өгөхөөр болжээ. 9 зүйл бүхий гэрээг 1914 оны 10 дугаар сарын 28-нд байгуулж, монгол, хятад хэлээр дөрвөн хувь үйлджээ. Монгол үсгийн Данжуур нь Сэцэн чин ван Наянтын удмын өмч мөн гэсэн гол агуулгатай гэрээний хувийг Сэцэн чин вангийн удам Жонон жүн ван Ширнэндамдин, Сэцэн чин вангийн тамгын газар, Нийслэл хүрээний ардыг гэгээрүүлэх яам тус бүр нэгийг авч хадгалсан нь түүх бичигт тэмдэглэгдэн үлджээ.Гэрээнд Данжуур судрыг Судар бичгийн хүрээлэнгээс өөр газар байрлуулахгүй гэсэн зүйл багтсан байдаг. Гэрээний эхийг Н.Дэндэв 1924 онд Хөшөө чулуунд сийлснээр Наянт вангийн гэрэлт хөшөө бүтсэн түүхтэй.

Хөгшин тээлийн хөшөөний бичээс

2008-04-03T14:55:00.000-07:00

Хөгшин тээлийн хөшөөний бичээс хэмээх энэхүү дурсгал өдгөө Улсын төв музейд хадгалагдаж байна. Бичээст хөшөөг Оросын эрдэмтэн П.К.Козловын удирдсан экспедиц 1926 онд Өвөрхангай аймгийн Хайрхандулаан сумын нутаг дахь Хөгшин Тээлийн эртний нэгэн хотын туурийн дэргэдээс олжээ. 91 см өндөр, 62 см өргөн, 18.5 см зузаан, 20 мөр бичээс, 306 хятад үсэгтэй энэ хөшөөг Н.Сэр-Оджав 1957 онд Улаанбаатарт авчирчээ. Х.Пэрлээ 1965 онд хөшөө олдсон газраар хайгуул хийж ирээд Түүхийн хүрээлэнгийн гар бичмэлийн сан хөмрөгт хадгалагдаж байсан уг хөшөөний бичээсийг нанхиадаар хуулбарласан эхийг монголчилсон эхийн хамт хэвлүүлжээ. П.К.Козлов хөшөө бүтсэн үеийг 1275 он гэж тодорхойлсон бол Ц.Хандсүрэн 1278 онд бүтээсэн хэмээн залруулсан байдаг. Залруулах болсон гол учиг нь бичээст дурдсан Чжи Юанийн 15 он гэсэн тооллоос үүдэлтэй.П.К.Козлов хөшөөний бичээсийг бүрэн уншаагүй боловч утга агуулгыг нь тодорхой гаргасан байдаг. Хөшөө олсон газрыг Хубилай хааны цэргийн хот байсан гэж П.К.Козловын удирдсан экспедицийнхэн тогтоожээ. Тус экспедицийнхэн бичигт хөшөөнд хотыг хэрхэн үүсгэн байгуулсныг тэмдэглэжээ хэмээн үзсэн нь бий.Хубилай хаан Аригбөхтэй хаан ширээ булаацалдаж ялалт байгуулаад энэ хөшөөг босгосон гэсэн тэмдэглэл байдаг. Хөшөөний бичээст Хубилай хааны цэргийн жанжин бөгөөд Хуай мөрний зүүн этгээдийн дэд Юан-шуай зүүн жигүүрийг хамгаалах шадар цэргийн захирагч сайд Цзямангутай байлдахаар гараад Иду ууланд хүрч, тэндээ хот суурин байгуулсан тухай өгүүлдэг. Хэсэг хугацааны дараа цэргийн зөвлөгч, сайд, туслагч, түшмэд цугларан мэргэн харвалт шалгаруулж наадсаны эцэст хотдоо нэр өгөх тухай зөвлөлдөн ярилцжээ. Тэднийг толгойлж явсан баатар тэр хотыг “Сүрийг бадруулагч цэргийн хот” хэмээн нэрлэж. Хөгшин тээлийн хөшөөний бичээст энэ үйл явдлыг өгүүлсэн байдаг.Хөшөөний бичээсийг Бай Цзюй гэдэг хүн сийлсэн хэмээн өмнөх судлаачид үзсэн бол Хандсүрэн авгай Гао Цзюй гэж залруулжээ.Тэсийн гэрэлт хөшөөТэсийн гэрэлт хөшөө ….. хадгалагдаж байна. Гэрэлт хөшөөг Хөвсгөл аймгийн Цагаан-Уул сумын нутаг Тэс голын эх буюу Өвөр булгийн Хөх толгой хэмээх газраас Монгол-Зөвлөлтийн түүх соёлыг судлах хамтарсан экспедицийн А.Очир, С.Г.Кляшторный нарын ахалсан бичиг үсгийн дурсгал судлах хэсгийнхэн 1976 онд олжээ.Иймээс Тэсийн гэрэлт хөшөө нэрээр Шинжлэх ухааны эргэлтэд орсон юм. Улаан цайвар өнгийн боржин чулуун гэрэлт хөшөөний гуравны нэг нь буюу доод суурь хэсэг өдгөө олдоод байгаа. Хөшөөний бичээсийн 40-50 хувь нь их хэмжээний гэмтэл авчээ. Нийт урт нь 75 см, өргөн нь 32 см, зузаан нь 22 см. Хөшөөний дөрвөн талд 21 мөр түрэг бичээс бий. Үсэг зурлагын өндөр нь 3.5-5 см, гүн нь 3-4 мм. Тэсийн гэрэлт хөшөөнд тамга, тэмдэг дүрсэлж, мэлхий чулуунд суурилуулахад зориулан зассан углуурга байгаа нь ямар нэгэн томоохон хөшөөний хэсэг болохыг баталдаг. Энэ дурсгалын үсэг-зурлагыг С.Харжаубай, М.Шинэхүү, С.Г.Кляшторный нар тайлан уншиж, М.Шинэхүү монгол хэлээр, С.Г.Кляшторный орос, англи хэлээр, С.Харжаубай казак хэлнээ орчуулжээ. 21 мөр түрэг бичээсээс төгс утга санаа илэрхийлж буй 17 өгүүлбэр бий. Уг бичээст 680-аад оноос 780-аад оныг хүртэлх түүхэн явдал, түрэг улс 200 жил, уйгур улс 100 жил, нийтдээ 300 жил Ашина овгийн улс оршин тогтносон тухай, Уйгурын хаант улсын эхэн ба мөхлийн үеийн түүхээс өгүүлсэн байдаг.“…дорно дахиныг тохинуулан уйгур хаган суурь”, “тэнгэрт… уйгур хаган суулаа, Ариун Уйгур хан минь улсыг эзэгнэв” гэсэн өгүүлбэр бичээст бий нь Тэсийн гэрэлт хөшөөг Уйгурын үеийн дурсгал болохыг нотолдог. Мөн хөшөөг олсон газар нь түүхэн газар зүйн хувьд эртний Уйгурын оршин тогтнож байсан нутгийн хойд хэсэг. Бичээст нэг бус удаа өгүүлэгдэх Өдүкэнч хаган гэгч нь 760-780-аад онд Уйгарын төрийг барьж байсан Идигань хааныг хэлж байгаа хэрэг гэж судлаачид үздэг.

Тариатын гэрэлт хөшөө

2008-04-03T14:54:00.001-07:00

Тариатын гэрэлт хөшөө ШУА-ийн Түүхийн хүрээлэнгийн эртний судлалын санд хадгалагдаж байна. Гэрэлт хөшөөг Архангай аймгийн Тариат сумын төвөөс баруун тийш хойд Тэрхийн голын хойд бие дэх Долоон модны амнаас 1956 онд археологич Ц.Доржсүрэн олжээ. Хөшөөг анх олоход газрын хөрснөөс нэг метр орчим цухуйсан, 20 см доош суун шороонд булагдсан байж. Хожим 1970 онд ШУА-ийн Түүхийн хүрээлэнгийн эртний судлалын шинжилгээний анги хөшөөний дээд хэсэг болох хоёр хугархайг тэр орчмоос олсноор Тариатын гэрэлт хөшөө бүрэн бүтнээрээ хадгалагдан үлдсэн юм. Хөшөөний суурь мэлхий нь зүүн тийш харсан байсан нь малтлагын явцад ажиглагджээ.Тариатын гэрэлт хөшөөний гурван хугархайг нийлүүлбэл урт нь 2 м, өргөн нь 27-30 см, зузаан нь 20 см. 30 мөр түрэг бичээстэй. Бичээсийг түрэг судлаач М.Шинэхүү тайлж уншин шинжлэх ухааны эргэлтэд оруулсан. Дараа нь Б.Бизылхан, С.Г.Кляшторный, Т.Текин нар судалжээ. Энэ гэрэлт хөшөөг Төв Азид төр улсаа байгуулж байсан Түрэг Уйгарын хаант улс болон нүүдэлчдийн түүх, хэл, соёл, ёс заншлыг судлахад ач холбогдолтой эх хэрэглэгдэхүүн болно гэж эрдэмтэд үздэг.Торян гэгч эр “тэнгэрт болгоогдсон улсыг хураасан тул” хаан болж, эхнэр нь хатны нэрийг олж, орд өргөөгөө сэргээн босгож, төр улсаа цогцлоон байгуулж буй тухай хөшөөний бичээст өгүүлдэг. Гэрэлт хөшөөг босгох болсны учир нь дээр өгүүлсэн төр улсаа цогцлоон байгуулснаас үүдэлтэй. Дөрвөн зүгээс нөмрөх дайсны аюулыг дарж, улс орноо төвхнүүлсний бэлгэ тэмдэг болж бүтээгдсэн Тариатын гэрэлт хөшөөний бичээст хэрхэн босгосон ёс горимыг өгүүлсэн нь бий. Торян хаан Түрэг, Уйгур улсын нэр сүр мандсан Етүкэн уулын дунд орших Сонгуд түмний тахилгат нутаг Ыдук Башкук нутагт орд өргөөгөө босгосон талаар гэрэлт хөшөөний бичээст сийлж үлдээжээ.

Тооно уулын бичээс

2008-04-03T14:54:00.000-07:00

Тооны уулын бичээс Монголын үндэсний түүхийн музейд хадгалагдаж байна. Бичээсийг засмал дөрвөлжин хөх чулуунаа сийлсэн байдаг. Суулгаж тогтоосон газар нь Хэнтий аймгийн Дэлгэрхаан сумын Тооно уулын өвөр Буга хэмээх шовонгийн баруун өмнө буй бага толгойн дээрх цохио чулууны зүүн өмнөх газар.Манжич Бат-Очир 1920-иод онд Хэнтий аймагт шинжилгээний ажлаар явахдаа уг бичээсийг хуулан авчирчээ. Эрдэмтэн Х.Пэрлээ 1955 онд бичээс бүхий самбар чулууг Улаанбаатар хотод авчирч Улсын төв музейн үзмэрт шилжүүлсэн юм. Тэрбээр энэ дурсгалын талаар “Тооно уулын бичээс” хэмээх жижиг товхимлыг хэвлүүлжээ.1696 онд Манж Чин улсын эзэн хаан Энх-Амгалан зүүн гарын хаант улсын хаан Галданбошогтын эсрэг Халхын зүг дайлаар мордсон нь хөшөөг бүтээх үүдэл болжээ. Энх-Амгалан цэргээ удирдаж Галдангийн цэрэгтэй тав хоног дайтсаны эцэст Галдангийн цэргүүд зугтжээ. Манжийн хаан Галдан бошигтын цэргүүдийг зугтаалгасныхаа дурсгалд зориулж Тооно уулын бичээсийг бүтээсэн түүхтэй. Энэ тухай Энх-Амгалангийн 1696 оны билгийн улирлын тавдугаар сарын арван хоёронд гаргасан зарлигт тодорхой өгүүлсэн байдаг.Тооно уулын бичээсэнд:Их Цин улсын эзэн Хуанди өөлд Галданг дайлах замд Тооно уулнаа суухад хааны бичсэн хөшөө чулууны бичигГовь элс нэлэнхий, нэлэнхийТунамал зэрэглээн гялбалзан гялбалзана.Биеэр их цэргийг авчБидний сүрийг мандуулжАянга цахилгааны сүрийг түрхрүүлэнНаран сарны гэрлийг гялбууланДогшин лууг арилгажСул ширэлдсэн газрыг амаржуулан тогтоовой. Энх-Амгалангийн 35 дугаар оны улаан луу шинэтгэл өдрөө арван хоёр улаагчин туулай” хэмээн

Чойрын түрэг бичээс

2008-04-03T14:53:00.002-07:00

Чойрын түрэг бичээс хэмээх дурсгалыг эрдэмтэн Ж.Цэвээн утасны хорооны Цэндсүрэн гэдэг хүнээр 1929 онд авчруулжээ. Хожим Улсын түүхийн төв музейн сан хөмрөгт авсан түүхтэй. Тусгаар тогтнолынхоо төлөө түрэгчүүдийн тэмцлийн чухал үед хамаарагдах цөөн тооны дурсгалын нэг болох Чойрын түрэг бичээсийг Говьсүмбэр аймгийн нутаг дахь төмөр замын Чойр өртөөнөөс баруун урагш 15 км зайд орших Оцолсансар уулаас олжээ. Хүн чулуун хөшөөний гэдсэн дээгүүр эмх цэгц муутайгаар зургаан мөр болгож бичсэн дурсгалыг Чойрын түрэг бичээс гэж нэрлэсэн юм. Судар бичгийн хүрээлэн хөшөөний бичээсийг судлуулах зорилгоор 1928 онд гэрэл зургийг нь Оросын ШУА-д илгээж байв.Ж.Цэвээн 1933 онд хүн чулууны гэдсэн дээр бичсэн түрэг бичээсийг хуулаад гар зургийнх нь хамт Е.С.Маловт илгээжээ. Е.С.Малов Ж.Цэвээний илгээсэн бичгийг тайлан уншиж 1936 онд хэвлүүлжээ.Е.С.Маловын тодорхойлсноор уг бичээс хүн чулуутай утга агуулгын хувьд ямар ч холбогдолгүй, булшин дээрх бичээс ч биш байж. Янгирын дүрс бүхий хоёр тамга нь хожуу түрэгийн үе, Ашина омгийн удирдагчдад холбогдоно, бичээчийн болон түүний захирагдаж байсан хааны нэрсийг бичсэн байна гэж Е.С.Малов үзсэн нь хожмын судалгаагаар нотлогджээ.Чойрын түрэг бичээсийг 1962 онд Польшийн эрдэмтэн Э.Триярский, 1968 онд Б.Ринчин, С.Г.Кляшторный нар судалсан байна. С.Г.Кляшторныйгийн буулгасныг монгол хэлээр1. …улс /намайг/ илгээв. Үг нь очиж…2. Элтирис хагаанаас3. Тун Билгэ4. Тун-исгин-иркин5. Долоон ах дүү бүү салтугай6. Тоньюкук би… илгээв… /урьдчилан хэлсэн ёсоор/ гэр бэлчээрт миньгэж орчуулжээ. Бичээсийн зарим үсэг-зурлага гэмтэж баларсны улмаас бичээст өгүүлж буй зүйл төдий л тодорхой биш боловч бичээст буй Элтерис, Тоньюкук гэсэн нэрс сонирхол татдаг.Төв аймгийн Баян сумын нутаг дахь Мэргэн Тоньюкукын гэрэлт хөшөөний бичээст энэ нэрс бий. Иймээс Чойрын хүн чулууны гэдсэн дээрх түрэг бичээсийг Элтирисийг хаан болсноос хойш, Тоньюкукыг “Чуган куз, Кара кумд” сууж байх үед өдгөөгийн сансар уулын орчим 682-744 оны хооронд босгосон гэж судлаачид үздэг

Хэсэг байшингийн гэрэлт хөшөө

2008-04-03T14:53:00.001-07:00

Хэсэг байшингийн гэрэлт хөшөөний 11 хэсгийн үлдсэн ганц том хэсэг нь Монголын үндэсний түүхийн музейд хадгалагдаж байна. Гэрэлт хөшөөг Дундговь аймгийн Их хэт сумын нутаг Бүсийн чулууны өвөр этгээдийн Хэсэг байшин гэдэг газраас Оросын монголч эрдэмтэн В.А.Казакевич, зохиолч Д.Нацагдорж нар 1923 онд олжээ. Хөшөөг олох үед Хэсэг байшингийн гэрэлт хөшөө 11 хэсэг болон хугарсан байж. Гэрэлт хөшөө байсан газар эртний балгасны орд үлдэцтэй, Хэсэг байшингийн гол барилга нь дөрвөлжин хэлбэртэй, гадуураа чулуугаар барьсан хэрэмтэй байв. Хэрмийн урт нь 33 м, өргөн нь 28 м, зузаан нь 4 м. Хэрэм өмнө талдаа хаалгатай. Хэрмийн хаалганы өмнө боржин чулуун мэлхий бий. Ягаан боржин чулуун гэрэлт хөшөөний хагархайг эвлүүлж үзэхэд урт нь 128.2 см, өргөн нь 66 см, зузаан нь 14 см орчим байжээ. Хөшөө гурван талдаа монгол бичээстэй. Д.Нацагдорж, В.А.Казакевич хоёрын тодорхойлсноор хөшөөний дээд тал нь мөлгөр, хоёр тал нь угалз хээтэй, угалзан дотор хас тэмдэг сийлсэн байжээ.Тэд гэрэлт хөшөөний хагархайг эвлүүлэн бичгийг нь цааснаа буулгажээ. Хэдийгээр бүрэн уншиж нийтлээгүй ч ХVII зууны үеийн монголын түүхэнд холбогдох дурсгал гэдгийг нь тодорхойлон, Судар бичгийн хүрээлэн зэрэг холбогдох газруудад нь мэдэгдэж хамгаалалтад авах шаардлагатайг дуулгасан байдаг. Судар бичгийн хүрээлэнгийн захиргаа Сэцэнхан аймгийн Ахай бэйсийн хошууны эрх баригчдад хөшөөг хадгалан хамгаалахыг хүссэн албан бичгийг 1923 оны 10 дугаар сард илгээжээ.Судар бичгийн хүрээлэнгийнхэн хоёр жилийн дараа хөшөөний бүх хагархайг авчруулж улсын музейд хадгалуулсан боловч 10 нь алга болсон юм. Д.Нацагдорж, В.А.Казакевич хоёрын авсан хөшөөний хэв, хуулга ч олдоогүй. Үлдсэн ганц бичээсийг эрдэмтэн Х.Пэрлээ уншиж 1961 онд нийтлүүлсэн байна. Энэ бичээс хөшөөний бүрэн утгыг илэрхийлж чадаагүй ч бусад баримт бичигтэй тулгаж, нэхэн сэргээж ойлгох замаар цөөнгүй зүйлийг тодруулжээ.Хэсэг байшингийн гэрэлт хөшөөг Монголын Эрдэнэ хун тайж гэгчийн хатан тайжид зориулан босгожээ.ХVII зууны эхээр Өвөр Монголын авга, авга нар, үзэмчин, хуучид, сөнид аймгийн ноёд Лигдэн хааны бүх Монголыг нэгтгэх ажиллагааг эсэргүүцэн Халхын Сэцэнханы нутагт нүүн ирж Хэрлэн голын дунд урсгал хавиар хэсэг хугацаанд нутаглаж байсан, Батмөнх даян хааны үед Монголын ноёд хоорондын зөрчил тэмцэл хэсэг хугацаанд намдаж Хятадтай найртай харьцах болсон, Лигдэнгээс зугтаж Халхад ирсэн хуучид аймгийн хэсэг хүнийг Эрдэнэ номч, Болд нар тэргүүлж байсан, хөшөөг босгоход Өвөр Монголоос халхад ирээд байсан хуучдын Эрдэнэ хун тайж Дэгэлэйн харьяат зургаан аймаг, авга, тавнан аймгийнхан оролцсон, хөшөө босгосон учир нь түүнийг байгуулагчдын энэ ба хойд насыгбодсонтой холбоотой, Хэсэг байшингийн зарим барилгыг босгоход Чуй тэргүүн гэдэг хүн оролцсон зэргийг Хэсэг байшингийн гэрэлт хөшөөний үлдсэн хэсгээс тоймлон буулгажээ.Хэсэг байшинд Монголын Юань улсын сүүлийн хаан Тогоонтөмөр сууж байсан гэж нутгийн олон хуучилдаг.

Их тэнгэрийн амны хадны зураг

2008-04-03T14:52:00.000-07:00

Их тэнгэрийн амны хадны зурагУлаанбаатар хотын өмнө Их тэнгэрийн амны зүүн үзүүрийн хойшоо харсан хясаанд улаан зосон, хар бэхэн зураг, монгол, хятад, түвд бичээс бүхий дурсгал буй.Энэхүү зураг бичээсийг анх ШУА-ийн Түүхийн хүрээлэнгээс зохиосон эртний судлалын хайгуулын шинжилгээнийхэн 1962 онд Их тэнгэрийн амнаас олж илрүүлжээ.Долоон хэсэг газраас улаан зосон зураг, дотроо олон толботой дөрвөлжин хашлага 7, ганцаар юм уу 2, 3, 5-аараа хөтөлцөж зогссон хүний тойм зураг 29, халин нисч буй бүргэдийн зураг гурав, замаар явж буй адууны зураг хоёр байгаагаас гадна зэрэгцээ хоёр зураас, толбо, дөрвөлжин хашлаганы өнцөг зэрэг баларч арилсан зургуудын хэсгүүд үлджээ. Хамгийн тодорхой хадгалагдан үлдсэн нь өргөн зураасаар том дөрвөлжин хашлага дүрслэн дотор нь олон /370 орчим/ дугуй толбо бүхий зураг юм. Хашлаганы дээд талд хошуугаа хажуу тийш харуулан халин нисч яваа бүргэд шувуу, хашлаганы зүүн талд хөтлөлцөн зогссон таван хүний тойм дүр, доор нь нэг амьтан дүрсэлсний хойд хоёр хөл, эх биеийн хагас нь хадгалагдан үлджээ.Хашлаганы доод талд хоёр зэрэгцээ замаар хоёр адуу хөтлөн яваа хоёр хоёр хүнийг тоймлон дүрсэлсэн байна. Хүмүүсийн толгойн зэрэгцээ тус бүр нэг нэг дугуй хонхор гаргажээ. Энэхүү зургийг судлаачид эртний нүүдэлчин аймгуудын ертөнцийг үзэх үзэл, малын үржлийг шүтэх зан үйлтэй холбон тайлбарладаг.Он цагийн хувьд хүрэл зэвсгийн үед хамааруулдаг. Улаан зосон зургуудын дэргэд хар бэхээр “Мөнх хөх тэнгэр” гэж бичсэн монгол бичээс, монгол дээлтэй хүн, эргэн харсан цоохор толботой согоо, бөө удганы зургаас бүрдэнэ.Сонирхолтой гол дүр нь гэвэл урт ханцуй, өргөн бүстэй дээл, монгол гутал өмссөн, богтогон малгайтай эмэгтэй хүн юм. Эмэгтэйг эгц урдаас нь дүрсэлсэн бөгөөд түүний дугариг царай монгол хүний онигордуу нүд зэргийг тодорхой зураглажээ.Дээлийн энгэрт давхарлан хадсан гоёл чимэглэл мэт зүйлийг эгнүүлэн дүрсэлсэн байна.Хамгийн сонирхолтой нь түүний өмссөн өд мэт зүйл хатгасан өндөр оройтой богтогон малгай.Судлаачид малгайн зургийг XIII зууны үед Монголын язгууртан эмэгтэйчүүдийн өмсдөг байсан богтог малгай мөн хэмээн үзсэн байна.Монголын Юан гүрний үеийн их хатдын хөргийг бүгдийг мөн тийм өндөр богтог малгайтай зурсан байдаг.Хэнтий аймгийн Дэлгэрхаан сумын нутагт малтсан ХIII зууны үеийн монгол эмэгтэйн булшнаас ийм богтог малгай олджээ.А.П.Окладников “Их тэнгэрийн аман дахь хадны сүг зураг бичээс нь эртний монголчуудын ертөнц Чингис хаан ба түүний удам залгасан ХIII-XIV зууны үеэс бараг л ид шидийн хүчээр хадгалагдан үлдсэн байна. Энэ нь дундад зууны Монголчуудад өөрийн урлагийн өвөрмөц уламжлалтай зураачид байсны шууд гэрч болно” хэмээн бичжээ.

Гачууртын амны хадны зураг

2008-04-03T14:51:00.000-07:00

Улаанбаатар хотоос зүүн тийш 25 км зайтай орших Гачууртын аманд Гачууртын голын баруун талын зүүн тийш харсан хадан хясаан дахь улаан зосон зургийг 1960 онд А.П.Окладников илрүүлэн олжээ.Нэгдүгээр зураг хясааны хамгийн баруун захад оршин толигор хаданд дотроо хэдэн толботой дугуй хүрээ, дээрээс доош, баруунаас зүүн тийш тоонолсон хоёр зураасаар дөрөв хуваасан жижиг дугуй хүрээ, дотроо хэдэн толботой дөрвөлжин хашлагыг эгнүүлэн дүрслээд доор нь нохой хөтөлсөн хоёр хүн зуржээ. Түүний зүүн дор нэлээд зайтай гурван хүн гурван толбо дүрсэлсэн байна.Хоёрдугаар зурагХамгийн дээд талд зурагтай хадны төв хэсгийн том хавтгай хадны зэрэгцээ хоёр замаар нэг нэг адуу хөтөлсөн хоёр хүн, урд хүний нь дэргэд гурван толбо дүрсэлсэн байна. Замын доод талд мөн хоёр адуу гурван хүн, нисч яваа хоёр бүргэд дүрсэлжээ.Гуравдугаар зурагТөв хэсгийн доод талын том хавтгай хадны дээд талд нисч яваа бүргэд, ганц хүн түүний дор дотроо эгнэсэн олон толботой гурван дөрвөлжин хашлага дүрсэлсний хоёрынх нь дотор тус бүр дөрөв дөрвөн хүнийг гар гараасаа хөтөлцөн зогсож буйгаар урлажээ. Гурван хашлага дунд хөтлөлцөн зогссон таван хүн, хашлагуудын зүүн талд хөтөлж зогссон дөрвөн хүн, тэдний доор мөн хөтлөлцөн зогссон гурван хүнийг зураглажээ.Дөрөвдүгээр зурагДээр өгүүлсэн хадны зургуудын зүүн талын хадны дөрвөлжин хашлага дотор хоёр гурваараа хөтлөлцөн зогссон таван хүн нэг адуу, хажууд нь хоёр, доор нь нэг хүн хэдэн дугуй толбо зураглажээ.Тавдугаар зурагХясааны хамгийн зүүн захын хаднаа өрөөсөн гараа дээш өргөсөн хоёр хүний өөдөөс харсан хоёр адуу, сууж багаа болон нисч буй шувуу, тэдний дор долгиолсон зураасны дээгүүр татсан нарийн зураасан дээр хөтлөлцөж зогссон хоёр хүн, тэднээс доош нэг хүнийг дүрсэлжээ.Гачууртын амны хадны зургийн бусад зосон зургуудаас ялгарах онцлог нь адуу шувууны дүрс олон буйн зэрэгцээ хүмүүс гараа өргөн эсхүл алдалж адууг хоргоосон, хөтөлсөн байдалтай дүрсэлсэнд оршино. Мөн нохой хөтөлсөн хүний зураг улаан зосон зурагтайгаар тааралдаж байгаагүй билээ. Эдгээр зургийг хүрэл зэвсгийн үед холбогдоно гэж судлаачид үздэг.

Хуучин байшин

2008-04-03T14:50:00.001-07:00

Оросын буриад худалдаачин Цогтбадамжав 1904 онд өөрийн хувийн эзэмшилдээ зориулж барьсан дан цагаан байшинд Богд хаант засгийн үед байшингийн эзэн Цогтбадамжав, Юмтаровь нарын баячууд амьдарч байжээ. Баянзүрх дүүргийн 15 дугаар хорооны нутаг дэвсгэр, Бөхийн өргөөний зүүн талд байрлах энэхүү байшинд эдүгээ “Улаанбаатар хотын Түүх шинэчлэн байгуулалтын музей” байдаг юм.Цогто Гармаевич Бадамжав нь зурагчин Бадам нэрээрээ монголчуудад алдаршсан, Монголд гэрэл зураг анх дэлгэрүүлсэн хүн байжээ.1899-1903 онд Монгол Түвдийг судлах Козловын экспедицид орчуулагч, Орос Монголын хооронд худалдаа хийдэг Хиагт пүүс болон Хятад, Англи, Герман пүүсүүдэд брокероор ажиллаж байсан энэ хүн хувьсгалт үзэлтэй байсан учир Ардын журамт цэрэг Их Хүрээг чөлөөлөхөд жанжин Д.Сүхбаатарт байшингаа хүлээлгэн өгсөн гэдэг. Тийм ч учраас Оросын хаант ширээ унахыг бэлгэдэн, Дөрвөн хөлийг нь дээш харуулсан ширээг банзаар хийж, улаан туг намируулан, гар гараасаа хөтлөлцөн алхах ардуудыг модоор сийлэн, байшингийнхаа оройд байрлуулсан нь он цагийн уртад өнхрөн унажээ.Өөрөө эхнэр хүүхдийн хамт Таван буудалд амьдарчээ. Ардын хувьсгалын дараа Эд хэрэглэгчдийн хоршоо, тээврийн байгууллагад ажиллахын хамт Шүүх яаманд зөвлөх байсан ч 1931 онд баривчлагдан, 1937 онд ЗХУ-д буудан хороогджээ.Түүний байшинд 1921 оны 7, 8 дугаар сард Монгол ардын намын Төв Хороо, Бүх цэргийн жанжин штаб байрлаж, жанжин Сүхбаатар ажиллаж байжээ. Зөвлөлт Тува улсын элчин 1930-аад оны үед байрлаж байгаад дараа нь Д.Сүхбаатарын музей байгуулагджээ. Чойбалсангийн ордон музейтэй Сүхбаатарын музейг нэгтгэхэд байшинд Хэвлэлийн төв газар оржээ.Нийслэл Улаанбаатар хотын түүхийн үзэсгэлэнг 1956 онд уг байшинд нээн ажиллуулаад 1961 онд Улаанбаатар хотын Түүх шинэчлэн байгуулалтын музей болгон өргөтгөсөн байна. Сайд нарын Зөвлөлийн 1971 оны 42 дугаар тогтоолоор түүх соёлын дурсгалт энэхүү байшинг Улсын хоёрдугаар зэргийн хамгаалалтад авчээ.

Гоожингийн өндөр

2008-04-03T14:49:00.000-07:00

Хятадын гамин цэрэг Монгол орныг эзэлж, автономит засгийг устгах үед эх орныхоо тусгаар тогтнолын төлөө тэмцэгч Манлай ван Дамдинсүрэн, чин ван Ханддорж, Хатанбаатар Магсаржав нарын хүмүүс болон наймдугаар Богд Жавзундамба хутагтыг 50 гаруй хоног хорьж байсан түүхт байшин Баянзүрх дүүргийн 6 дугаар хорооны нутаг дэвсгэрт, 21 дүгээр сургуулийн зүүн урд талд оршино. Богдын Засгийн газрын Ерөнхий сайд Сайн ноён хан Намнансүрэнгийн анх бариулсан энэхүү байшинд Манжийн засаг захиргаа төвлөрч, хятадын гамин цэргийн штаб /Сийлэнпүүгийн яам/ байрлаж байсан үед Олноо өргөгдсөн оны үед байшин Сангийн яамны мэдэлд очиж, Сангийн яамны сургагч Козин ажиллаж амьдрах болжээ. Козин хэмээх нэрийг дуудахад бэрх тул монголчууд “Гоожин” хэмээн дуудах болж улмаар амьдарч байсан хоёр давхар сууц нь “Гоожингийн өндөр” хэмээн нэршжээ.Чулуун суурь, гадна дотно талдаа шавардлагатай, дүнзэн хана, модон хучилттай, төмөр дээвэртэй, түүх соёлын дурсгалт энэхүү байшинг Сайд нарын Зөвлөлийн 1971 оны 420 дугаар тогтоолоор хамгаалалтад авчээ.Эдүгээ энэ байшинд Санхүүгийн техникумын үндсэн хөрөнгө байх үед суурьшсан есөн айл амьдарч байна.

Ном хэвлэлийн үйлдвэрлэл

2008-04-03T14:48:00.000-07:00

Монголчууд эрт цагаас ном эрдэнээ эрхэмлэн дээдэлж, алт, мөнгө, шүр, сувд тэргүүт есөн эрдэнээр урлан бүтээж ирсэн оюун соёлын нандин өв уламжлалтай ард түмэн. Эртний түүхийн судар бичгээс үзвэл XIII-XIV зууны үед модон барын аргаар төрөл бүрийн ном зохиолыг дэвтэрлэсэн, сударчилсан, нугалмал, хуйлмал аргаар хэвлэж байжээ. Бүр ном шаштир хөрвүүлэх хэдэн зуун хүнтэй хүрээлэн ажиллуулж байсан түүх ч бий. Олон үеийн дайн дажин, харийн түрэмгийллийн улмаас ном соёлын их өв өнөө цагт тэр бүр уламжлан ирсэн нь үгүй. Манжийн дарлалаас гарч, тусгаар тогтнолоо сэргээхэд ном соёл хэвлэх, барлах үйл ажиллагаа ч дахин сэргэсэн юм.Богд хаант улсын Засгийн газар Олноо өргөгдсөний анхдугаар он буюу 1911 оны 10 дугаар сард үндэснийхээ хэлээр ном хэвлэл барлаж байх шийдвэр гаргажээ. Мөн оны 12 дугаар сарын 31-нд Гадаад яамнаа хорголжин барын хэвлэх үйлдвэр анх нээгдсэн түүхтэй. Гадаад яам санаачилж, Сангийн яам, Дотоод яам, Цэргийн яам, Шүүн таслах яам хэлэлцэн санал нийлснээр хэвлэлийн машин, уйгаржин монгол бичгийн төмөр хэвийн үсгийг Орос улсад захиалан ирүүлж, улсын чанартай хэвлэх үйлдвэр байгуулсан нь шинэ цагийн ном хэвлэлийн үйлдвэрлэлийн эх суурь болсон юм.Гар ажиллагаатай ганц машин, 4-5 ажилчинтай жижиг үйлдвэр хэдий ч “Оюунтүлхүүр”, “Орчлон ертөнцийн байдал” зэрэг багашаархан ном товхимол, “Нийслэл хүрээний сонин бичиг”, “Шинэ толь” хэмээх сэтгүүл, Монгол үсгийн цагаан толгой зэргийг хэвлэж байжээ. Энэхүү хэвлэх үйлдвэр Их Хүрээний цорын ганц хэвлэх үйлдвэр байсангүй. Түүнээс өмнө ХХ зууны эхэн үеэр хаант Орос улсаас Нийслэл Хүрээнд нүүдлийн жижиг хэвлэлийн газрыг анх байгуулсан бөгөөд гар хэвлэлийн хэд хэдэн машин, орос монгол нийлсэн 20 шахам ажилчинтай байжээ. Хэвлэлийн газрыг Орос Монгол хэвлэлийн хороо буюу консулын хэвлэл гэж нэрийдэж байв.Орос Монгол хэвлэлийн хороо нь Монгол хэвлэлийн хороотой ойр холбоотой ажиллаж, харилцан туслалцаж, хүн хүч дутах үед ажилчид нь хамтарч ажиллах үе цөөнгүй байжээ.Энэ үед Богд хаан гар хэвлэлийн жижиг машин, чулуун бар бүхий бас нэг жижиг хэвлэлийн газрыг Шанзодбын яамны дэргэд байгуулсан байна.Эдгээр хэвлэлийн газрууд тухайн үеийн Монгол улсын ном хэвлэлийн үйл ажиллагааг эрхлэн гүйцэтгэж байсан юм.Хувьсгал ялснаар Ардын засаг анхны өдрөөсөө л ном хэвлэлийг хэвлэн нийтлэхэд онцгойлон анхаарчээ. МАН байгуулагдахын хамт үзэл зорилгоо олонд хүргэхийн тулд 1921 оны эхээр Зөвлөлт улсын тусламжтайгаар Эрхүү хотод нүүдлийн жижиг хэвлэлийн газар байгуулан ажиллуулж байсан бөгөөд зун нь Ардын нам Засгийн газар Нийслэл Хүрээнээ ирсний дараахан мөнөөхөн нүүдлийн жижиг хэвлэлийн газраа ч нүүлгэн ирүүлжээ. Богд хаант Монгол улсын үед Гадаад яамны мэдэлд ажиллаж байсан хэвлэлийн машин хэрэгсэл, мөн Шанзодбын яамны дэргэд ажиллаж байсан хэвлэлийн машин, техник хэрэгслийг авч, Эрхүүгээс авчирсан нүүдлийн хэвлэлийн газартайгаа нэгтгэн Монгол хэвлэлийн хороо нэртэйгээр байгуулжээ. Хэвлэлийн хороо Дотоод явдлын яамны үүдний тус орших байшингийн баруун жигүүрт байрлан Намын Төв Хорооны шууд мэдлийн дор ажлаа эхэлсэн байна. Үйлдвэр хэвлэлийн үйл ажиллагаагаа Монгол улсын анхны сонин “Уриа”-г хэвлэж эхэлжээ.Шинэ засаг сургуулийн хэргийг онц чухалд үзэж Дотоод явдлын яаманд улсын сургуулийн хэргийг эрхлэх тусгай хэлтэс байгуулан хэвлэлийн хороог харьяалуулжээ. 1924 оноос тусгай хэлтсээ өргөтгөн Ардыг гэгээрүүлэх яам байгуулж, хэвлэлийн хороог харьяалуулахын хамт өөрийн байр, тоног хэрэгсэлтэй болгохоор 300 мянган төгрөгийг улсын сангаас зээлээр олгосон байна. 1926 онд үйлдвэрийн барилгыг бариулахаар Дебельтэй 50 мянган төгрөгөөр гэрээ хийж, шинээр тавих машин тоноглолыг Монголд үйл ажиллагаа явуулж байсан Германы “Воствич” пүүсээр дамжуулан Шанхай хотоос авахаар тохиролцжээ.Улмаар Герман улсын Лейпциг хотноо гурван хүнийг явуулж сургасан байна. 1930 онд хуралдсан МАХН-ын 8 дугаар их хурлаас хэвлэлийн ажиллагааны талаар дэлгэрэнгүй тогтоол гаргаж Улсын хэвлэлийн газар байгуулан Хэвлэлийн хороог харьяалуулсан юм. Гэвч хэвлэн нийтлэн үйл ажиллагааг эмх замбараагүй байна хэмээн үзэж 1931 оны 10 дугаар сарын 30-ны өдөр Ардыг гэгээрүүлэх яамны дэргэд Улсын хэвлэлийн түр ерөнхий газар байгуулж, Хэвлэлийн хороо үүнд харьяалагджээ. Улсын хэвлэлийн газраа 1932 онд татан буулгаад 1936 оны 5 дугаар сард МАХН-ын Төв Хорооны Тэргүүлэгчдийн 9 дүгээр хурлын тогтоолоор Хэвлэлийн хороог Хэвлэлийн газар болгож улсын хэмжээний хэвлэх зүйлийг төвлөрүүлэн тэгшитгэн хянах үүрэг хүлээлгэсэн байна.1936-1937 онд ЗХУ-д хэвлэлийн төрөл бүрийн машин захиалсан бөгөөд эдгээр нь Монголын хэвлэлийн үйлдвэрт эрс хувьсгал хийсэн юм.1941 оноос орон нутагт анхны хэвлэх үйлдвэр байгуулагдсан нь Баян-Өлгий аймгийн “Өркендеү” сонины үйлдвэр байв. Энэ үеэс эхлэн аймгууд уван цуван хэвлэх үйлдвэртэй болж эхэллээ.1955 онд БНАГУ-ын СнЗ-ийн дарга Отто Гротевиль манай улсад айлчлахдаа хэвлэх үйлдвэрт зочилсон байна. Үүний үр дүнд БНАГУ-ын Засгийн газар өөрийн хүч, хөрөнгөөр хэвлэх үйлдвэр байгуулж өгөх болжээ. Сонины үйлдвэрийн болон гүн хэвлэлийн барилгуудыг Германы мэргэжилтэн Дёллер, Кунз нар удирдан монгол ажилчдаар бариулж эхлэв.1960 онд БНАГУ-ын тусламжаар барьсан сүүлийн үеийн техник төхөөрөмжөөр тоноглогдсон гүн хэвлэлийн үйлдвэр ашиглалтад орсон нь хэвлэлийн үйлдвэрийн түүхэнд шинэ хуудас нээсэн юм. Үүнтэй зэрэгцэн сонины үйлдвэрийн барилга ч ашиглалтад оржээ.1990-ээд оныг хүртэл Монголын ном хэвлэлийн үйл ажиллагааг дангаар эрхлэн гүйцэтгэж байсан хэвлэх үйлдвэрт их жанжин Д.Сүхбаатар, түүний багш Жамьян гүн, нэрт зураач Марзан Шарав нарын халааг авсан Монголын үе үеийн тэргүүлэх сэхээтэн, ажилтнууд ажиллаж байсан юм.Д.Сүхбаатар автономитын цэргээс халагдаад Монгол хэвлэлийн хороонд үсэг өрөгчөөр ажиллаж, түүх шаштир өрөх ажилд гарамгай оролцсоны учир айлтгалын бичгээр шагнуулж байсан баримт архивт бий. 1948 онд үйлдвэрийг Сүхбаатарын нэрэмжит болгожээ.Их жанжин Сүхбаатараар овоглосон Хэвлэлийн үйлдвэрийн голомтод эдүгээ ч ном хэвлэлийн үйл ажиллагаа тасралтгүй явагдаж байна. Ном соёлын их уурхай болсон хэвлэх үйлдвэрийн байшинд нийслэлийн төв хэвлэл “Улаанбаатар таймс” сонин үйл ажиллагаагаа явуулж, нийслэл Улаанбаатар хотынхоо түүхийг хойч үедээ бичиглэн үлдээж байна.

Өндөр хоршоо

2008-04-03T14:47:00.002-07:00

Хагас зуун жилийн турш нийслэл Улаанбаатар хотын хамгийн өндөр барилгад тооцогдож байсан “Өндөр хоршоо”-нд эдүгээ Занабазарын нэрэмжит Дүрслэх урлагийн музей байрлаж байна.Оросын худалдаачин Гудвинцал 1905 онд худалдаа хийх зориулалтаар уг байшинг босгожээ. Хятадын банк, Оросын улаан цэргийн комендантын байр байсан энэхүү байшинд 1930 оноос улсын их дэлгүүр байрлах болсон нь “Өндөр хоршоо” хэмээн нийтэд алдаршихад хүргэжээ.1961 онд Улсын их дэлгүүр шинэ байр луугаа нүүхэд нь Улсын номын дэлгүүр, Монголын Урчуудын эвлэлийн үзэсгэлэнгийн танхим ажиллах болсон байна.Ардын зураач Н.Цүлтэмийн Монголын “Эрмитаж” байгуулах санаа 1966 онд биелэлээ олж, олноо алдаршсан “Өндөр хоршоо”-нд Дүрслэх урлагийн музей үүдээ нээжээ.Өндөр хоршоо нь хотын төв хэсэгт байсан учир хамгийн анхны автобусны зогсоол, анхны эмийн сан, улаан булан, махны дов /зах/ зэрэг газрууд ойр тойронд нь байжээ.

Дайчин вангийн өндөр

2008-04-03T14:47:00.001-07:00

Эдүгээ Сүхбаатар дүүргийн нутаг дэвсгэрт оршдог хошой Чин ван Ханддоржийн өргөөг хүрээнийхэн “Дайчин вангийн өндөр” гэж нэрлэдэг байжээ.Чин ван Ханддорж Орос улсаас тусламж гуйх Монголын төлөөлөгчдийг тэргүүлэн Петербург хотноо очоод Их Хүрээнээ буцаж ирсний нь дараа 1912-1914 оны үед түүнд зориулан сууцны зориулалттай хоёр давхар байшин барьж өгчээ. Зарим сурвалжид Чин ван Ханддоржийг өөрийнхөө хөрөнгөөр өргөө бариулсан гэсэн нь бий. 7.5х16 метрийн хэмжээтэй тоосго болон модон ханатай, модон дээвэр бүхий байшинг тэр үеийн Монгол, Хятад урчууд үндэсний хээ угалзаар гоёмсоглон чимж барьжээ. Өргөөний нэгдүгээр давхар нь өвөл суухад зоруилагдсан тоосгон ханатай, дээд давхар нь зун суухад зориулагдсан эргэн тойрон цонхтой, гонх маягийн хийцтэй. Ханддорж ван энэ өргөөндөө 1913 оны зунаас 1915 он хүртэл амьдарсан бөгөөд дараа нь хүү Жамбалцэрэнд нь шилжжээ.Ардын засгийн эхний жилүүдэд хичээнгүй сайд Д.Цэрэндорж энэ байшинд хэсэгхэн амьдарсан байна. 1925 онд Судар бичгийн хүрээлэнд байшинг шилжүүлснээр хүрээлэнгийн гишүүн, эрдэмтэн, Ерөнхий сайд А.Амарынх суудаг болжээ.Шинжлэх ухааны байгууллагын мэдэлд олон жил байсан энэхүү байшинг саяхнаас сэргээн засварласан юм.

Ерөнхий сайд П.Гэндэнгийн сууц

2008-04-03T14:46:00.002-07:00

Монгол улсын Ерөнхий сайд П.Гэндэнгийн 1930-1936 оны хооронд амьдарч байсан байшинд эдүгээ “Улс төрийн хилс хэрэгт хэлмэгдэгсдийн музей” үйл ажиллагаагаа явуулж байна.Сүхбаатар дүүргийн хоёрдугаар хорооны нутаг дэвсгэр Хуримын ордны баруун хойд талд оршдог энэхүү байшинг 1930 онд Германы инженер Герингийн зураг төслөөр Германы “Востванк” тоосгон заводын герман, швейцарь, унгар ажилчид барьжээ. Дөрвөн талдаа хаалгатай, хоёр давхар сууц тэр үедээ орд харш мэт санагдаж байсан гэдэг. Нутгийн зарим нэг хүмүүс нь Гэндэнгийн сууцыг үзээд “Манай Гэндэн аянчны майхан шиг шовгор байшинд амьдарч байна. Албан тушаалдаа ч удахгүй нь дээ” хэмээн шогширч байсан гэлцэх нь бий.П.Гэндэн сайд орчуулагч К.Ильин, нарийн бичгийн дарга, тогооч зэрэг хүмүүстэйгээ нэгдүгээр давхартаа, дээд давхарт нь гэргий Лонжид нь хүүхдүүд, гэрийн үйлчлэгчийн хамт амьдардаг байжээ. Сууц нь цахилгаан, телефон утастай, хашаандаа жорлонтой, усаа гаднаас зөөдөг байж.1936 онд Ерөнхий сайд П.Гэндэнг эмчлүүлэх нэрээр ЗХУ руу явуулаад тэнд нь цаазалсан юм. Гэр бүлийнхнийг нь буцаж ирэхэд “Японы тагнуул”, “ЗХУ-ын дайсан”, “Эсэргүүний гэр бүл” гэж ад үзэн гэрт нь оруулаагүй аж.Амьдарч байсан бүх хүмүүс нь хэлмэгдсэн энэхүү байшин цэцэрлэг, гуанз, байгаль хамгаалах газар зэрэг олон байгууллагын гар дамжаад эцэст нь 1980-аад оны үед нураагдахад хүрч байжээ. Ерөнхий сайд П.Гэндэнгийн охин Г.Цэрэндулам санаачлан хөөцөлдсөнөөр 1993 онд байшинг “Улс төрийн хилс хэрэгт хэлмэгдэгсдийн музей” болгосон юм.

Рерихийн байшин

2008-04-03T14:46:00.001-07:00

Оросын алдарт зураач, нэрт эрдэмтэн Н.К.Рерихийн гэр бүлийнхний 1927 онд амьдарч байсан байшин Баянзүрх дүүргийн дөрөвдүгээр хорооны нутаг дэвсгэрт, Отгонтэнгэр их сургуулийн зүүн талд бий. Н.К.Рерихийн Монголд амьдарч байсан байшинг академич Ш.Бира 2000 онд санамсаргүй тохиолдлоор анх олж илрүүлжээ. Н.К.Рерихийн хүү Юрий Николаевич Рерих Ш.Бирагийн багш нь байсан аж. Рерихийн тухай номыг уншиж суухдаа академич Ш.Бира алдарт зураачийн нэгэн дүнзэн байшингийн өмнө авахуулсан зургийг анзаарчээ. Хэнд ч үл анзаарагдах энэхүү байшинг нэг их түвэггүйгээр Баянзүрх дүүрэгт байхыг харсан байна. Ийнхүү энэ байшин дүүргийн түүх соёлын дурсгалт барилгуудын хамгаалалтад орсон түүхтэй. 1903-1905 оны хооронд баригдсан, давхар модон цонхтой, хаж гоёл бүхий дүнзэн байшинд ХХ зууны томоохон эксдедицүүдийн тоонд зүй ёсоор ордог Николай Рерихийн удирдаж байсан “Төв Азийн экспедиц”-ийн штаб ч мөн байрлаж байжээ. Оросын худалдааны төлөөлөгчийн газар энэхүү байшинг он удаан жил элэгдэж хуучирсан хэмээж 1981 онд данснаас хасчээ. Байшинг сэргээн засварлах, амьдарч байсан эзнийх нь уран бүтээл, шинжлэх ухааны өвийг судлах ажлыг өрнүүлж, улмаар Н.К.Рерихийн нэрэмжит гэр музей болгохоор Олон улсын Монгол судлалын холбоо анхааран ажиллаж байна.

Анхны Европ хоёр давхар барилга

2008-04-03T14:45:00.000-07:00

XIX зууны сүүл, ХХ зууны эхэн үед Нийслэл хүрээний хамгийн өндөр барилгад тооцогдон, хүрээний лам нарт “Тахилын модноос өндөр юм бий болов” хэмээн адлагдаж байсан байшин бол анхны европ хоёр давхар барилга юм. 1863 онд баригдсан хоёр давхар модон барилга нь Баянзүрх дүүргийн 6 дугаар хорооны нутаг дэвсгэрт, зүүн дөрвөн замын бэлчрээс зүүн тийш Маахуур толгойн урд дэнж дээр байдаг.Их Хүрээнд Оросын анхны консулаар суусан Яков Парфиниевич Шишмарёвын амьдарч байсан энэхүү байшингийн нэгдүгээр давхрыг 1870 онд зүүн тийш сунган, дээр нь Орос сүмийн орой барьж “Үнэн алдартан” буюу “Свято-Троцкий” дуган байгуулжээ.1872 онд сүмийн оройг буулгаж, нэгдүгээр давхрыг нь дахин зүүн тийш өргөтгөн дэлгүүр болгожээ. Байшин нүүрэн талдаа 23 цонхтой, голын хаалганы дээд талд тагттай, тагтныхаа дээр өндөр нарийн баганатай, гурвалжин хэлбэрийн дээврийн оруулгатай, 24 өрөөтэй байжээ.Энэ байшинд ази судлаач А.Я.Бичурин, Н.Ю.Рерих, А.П.Позднеев, Т.Н.Потанин нарын Оросын эрдэмтэд монгол орноор дайрч явахдаа буудаллаж байсан гэдэг. 1918 оны 1 дүгээр сарын 8-нд энэхүү байшингийн өмнө хэдэн зуун Орос хүмүүс цугларч, Орос оронд ялсан Октябрийн хувьсгалыг дэмжин, Зөвлөлт Засгийн газарт баярын бичиг явуулжээ. Цуглааныг Хаант Оросын консул Орлов, цэрэг цагдаагийн хүчээр тарааж байжээ. Сайд нарын Зөвлөлийн 1971 оны 420 дугаар тогтоолоор байшинг улсын хамгаалалтад авсан бөгөөд Баянзүрх дүүрэг 1998 онд дахин бататган хамгаалалтад авчээ. 1996 онд байшингийн гадна дүр төрхийг өөрчлөлгүйгээр шинээр сэргээн барьсан байна.

Телефон утасны анхны хороо

2008-04-03T14:44:00.001-07:00

Баянзүрх дүүргийн 14 дүгээр хорооны нутаг дэвсгэр, Бөхийн өргөөний зүүн хойд талд оршдог “Арвис” бага сургуулийн үйл ажиллагаагаа явуулдаг хоёр залгаа дан байшинд телефон утасны анхны хороо байрлаж байжээ.Оросын худалдаачин Козины хэлмэрч Цогт Бадамжав холбооны барилгыг бариулжээ. Баруун талынх нь залгаа 1914 оны үед баригдсан байна. Байшинг баригдаад удаагүй байхад нь 1913 онд Үнэн алдарт шашны сүмийн хөгжимчид байшинд байрлаж, зарим үед Богд хааны зуны ордонд тоглодог байсан гэдэг.1915 оноос Нийслэл Хүрээнд 24 хэрэглэгчтэй телефон станц байгуулагдан тэнд байрлах болжээ. 1921 онд Хүрээг чөлөөлсний дараа Цэргийн холбоо тэнд байрлаж байгаад дараа нь Холбооны музей болсон юм. Анхны холбооны барилгыг Дэмид жанжны байшин гэж нэрлэх нь бий. Энэхүү залгаа хоёр байшингийн баруун талынхад нь Бүх цэргийн жанжин Г.Дэмид ажиллаж байсан нь ийн нэрлэгдэхэд хүрчээ.

Хүрээ нүүдлийг сэдсэний учир

2008-04-03T14:43:00.000-07:00

Одоогоос арван жилийн тэртээ тэмдэглэсэн Монгол улсын нийслэл Улаанбаатар хот анх үүсч байгуулагдсаны 355 жилийг ойг тэмдэглэх үед миний бие Нийслэлийн Засаг даргын дэргэдэх Соёлын газрын даргын албыг хашиж байв. 1994 оны эхээр улаанбаатар хот анх үүсч байгуулагдсаны 355 жилийн ойг тэмдэглэн өнгөрүүлэх тухай шийдвэрийн дагуу зохион байгуулах комисс байгуулагдан ажиллаж эхэлсэн юм. Нийслэл хотынхоо түүхийг ардын хувьсгалын ач холбогдлоор сэтгэдэг байсан олн нийтийн ойлголтыг хөндсөн түүхэн он тооллыг өнгөрөн одсон он жилүүдийн тэртээгээс улбаалан шинэчилсэн энэ шийдвэр эх орон, түүний нийслэлийн түүхийг судлан сонирхдог эрдэмтэн судлаач, эгэл жирийн иргэдийн дунд багагүй шуугиан бас маргаан тариад авсан тэр л жамаар эх орны минь гал голомтын намтар түүнийг тойроогүйн блаталгаа болн үлдэх тун мөн бишийг ялгахын ач холбогдлоос үүдэлтэй эл асуудал хойч үеийнхэнд нээлттэй бас хариуцлагын хэмжүүр болон үлдэх буй заа. Ерөөсөө цэнхэр гарагийн бөөрөн дээр орших улс орнуудын нийслэлийн үүсэл гарвал маргаантай төдийгүй өнөөг хүртэл нэрлэгдэн тунхаглагдсаар ирсэн тэр л хот орны үүслийн он цагаар хэмжигдэн дархлагдсаар ирсэн жишээ олныг дурдаж болох юм. Юутай ч Монгол орны минь төрөлх нийслэлийн тухай ойлголтыг нүүдэлчдийн соёл, ахуйн хэвшилтэй уялдуулан тодорхойлох гэвээс олон зүйлийн үндэс язгуур гарч болох авч энэ сэдвээр гаршсан үе үеийн судлаач, эрдэмт ухаантнуудын зүрхээ агшаан тархиа гашилган байж олж мэдсэн тэр л гарвалын ужгаас атгахаас өөрцгүй.Иймийн учир бид гэгээнлэг эрдэмтийн үг сургаал, тэдний оюун билгийн үр шимийг эрхмийн дээд болгож энэ асуудалд хандсан билээ.“Хүрээ нүүдэл” хөтөлбөрийн анхны шан татах ариун үйлс Өргөө-Улаанбаатар сэдэвт эрдэм шинжилгээ судалгааны аялалаас эхэлсэн түүхтэй. Энэхүү аяллыг 1994 оны зун зохион байгуулах хүсэлтээ тухайн үеийн Нийслэлийн Засаг дарга Ц.баасанжавт гаргахад санаачлагч байгууллагын төсөв хөрөнгөөр хийж болно гэсэн хариу аваад хойшлогдсон юм.Харин холбогдох эрдэм судлалын болн гүйцэтгэгч байгууллага, эрдэмтэн мэргэдтэй харилцан санал солилцсоны үндсэн дээр Улаанбаатар хот үүсч байгуулагдсаны 360 жилийн ойд зориулан Өргөө-Улаанбаатар эрдэм шинжилгээ, судалгаа сурталчилгааны аялал зохион байгуулах, энэ ажлын үр дүн болгож нийслэлийн түүх бичигдэж эхэлсэн Өвөрхангай аймгийн Бүрд сумын нутагт орших Ширээт цагаан нуурын эрэг хөвөө, Их Монгол уулын урд бэлийн ариун дагшин хөрс газарт дурсгалын хөшөө босгох саналыг Нийслэлийн Засаг дарга бөгөөд Улаанбаатар хотын захирагч Миеэгомбын Энхболдод 1999 оны 7 дугаар сарын 7-ны өдрийн 93 тоотоор тавихад тэрээр зөвшөөрч холбогдох шийдвэр гарган, шаардлагатай хөрөнгөний асуудлыг шийдвэрлэж өгснөөр сэдсэн ажил хрэгжих замдаа орж билээ.Нар хур тэгширч, цэцэг ногоо амилсан тэр л зуныхаа 7 дугаар сарын 20-доор Нийслэлийн Засаг даргын томилолтоор Авдрантын засан хүмүүжүүлэх байгууллагын удирдлагатай гэрэлт хөшөө хийлгэх асуудлаар Нийслэлийн Засаг даргын Тамгын газрын дарга Ц.Болдсайхан бид хоёр явсансан. Бид хоёр гүйцэтгэгч байгууллагын удирдлагуудын хамт Авдар уулын оргил дээр гарч, боржин чулуун бүтэцтэй тэр хайрханы оройн хэсгээс гэрэлт хөшөө хийх байгалийн цул бүтээгдэхүүнийг тэнгэр хайрханд залбиран байж сонгосон. Энэ дашрамд Нийслэлийн Засаг даргын Тамгын газрын даргаар олн жил үр бүтээлтэй ажиллаж байгаа эгэл нөхөр, эрхэм дүүдээ талархаж явдгаа илэрхийлэхийн ялдамд түүний тухай өөрийн бодлоо товчхон ч атуга тэмдэглэн үлдээхийг хүслээ. Удам залгамжилсан төрийн албан хаагч тэрэр хүнд тусархуу, гэгэн цайлган сэтгэлтэй, эрхэлсэн ажилдаа дэндүү зүтгэлтэй, хотын ажлын төлөө “тэрэгний морь” шиг зүтгэдэг түүнийг зарим нэгэн олн дргын нүүр үзж байгаа хэмээн өөнөглөдөг ч чин үнэндээ тэдэнд түүнээс түшигтэ йнь үгүй байсан болов уу гэж боддог юм би.Монгол улсын өнөөгийн нийслэлийн үүсэл, нүүдэл суурьшлыг эрхэм шинжилгээ, судалгааны үндсэн дээр тогтоох, олон нийтэд сурталчлах зорилготой “Өргөө-улаанбаатар” соёл, эрдэм шинжилгээний аялалыг мөн оныхоо 8 дугаар сарын 11-нээс эхлэн хийхээр төлөвлөж байсан боловч орон даяар тохиосон шатахууны хомсдлоос аргагүй эрхэнд хойшлуулан 9 дүгээр сарын 10-даар хийсэн юм. Судалгааны энэ аялалыг Нийслэлийн Засаг даргын Тамгын газрын дарга Ц.болдсайхан эхэлж, бүрэлдэхүүнд нь хот судлаач эрдэмтэн Үндэсний түүхийн музейн захирал асан С.Идшинноров, доктор профессор С.Ичинноров, О.Пүрэв, “Газарчин” дээд сургуулийн багш Ш.Шагдар, соёлын газрын мэргэжилтэн С.Жимээхүү, гэрэл зурагчин Д.Октябрь, нийслэлийн хэвлэл мэдээллийн байгууллагын ажилтнууд оролцсон юм. Судалгааны хэсгийнхэн Улаанбаатар хот анх үүсч байгуулагдсан Ширээт нуурын хөвөөнд босгох гэрэл хөшөөний шавыг тавихын зэрэгцээ нүүдэллэн суурьшиж байсан газруудыг нэг мөр магадлан тогтоох дүрс бичлэг хийж, гэрэл зургийн хальсанд буулгах, цуврал нийтлэл нэвтрүүлэг бэлтгэх, аяллын зам дагуух суурин газар, нутгийн иргэдэд Улаанбаатар хотын үүсэл, хөгжил, өнөөгийн байдлын талаар яриа таниулга хийх зэрэг үндсэн үүрэгтэйгээр аялсан юм.Эрдэм шинжилгээ судалгааны аяллын үр дүнд 1999 оны 10 дугаар сарын 3-ны өдөр Ширээт цагаан нуурын хөвөөнөө босгосон гэрэлт хөшөөний нээлтийн ёслолд Нийслэлийн болон Өвөрхангай аймгийн Иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурал, Засаг даргын Тамгын газрын удирдлагууд, Бүрд сумын Засаг дарга тэргүүтэй тухайн орон нутгийн иргэд оролцож Түмэн эх чуулгын уран бүтээлчид ая дууныхаа дээжийг өргөн, лам хуврагууд хурал ном айлдсан билээ. Намрын шар нар ээсэн эгэл тэр өдөр нийслэлийн түүхнээ мөнхрөн үлдэж “Суут богд Чингис хааны алтан ураг халхын Түшээт хан Гомбодоржийн хөвгүүн занабазарыг 11 дүгээр жарны шарагчин туулай жил /1639/ Монголын бурханы шашны тэргүүн анхдугаар Богд гэгээнд өргөмжилж, монгол услын нийслэлийн үүсэл Өргөө шар бүсийн ордыг их Монгол уулын Ширээт цагаан нуур хэмээх газраа байгуулсан дурсгалыг хүндэтгэн Улаанбаатар хотын 360 жилийн ойд зориулан энэхүү гэрэлт хөшөөг босговой” гэсэн дурсгалын бичигтэ йгэрэлт хөшөө бидний шав тавьсан тэр л газар сүндэрлэсэн нь миний хувьд олдошгүй хувь зохиол байлаа.204 см-ийн өндөр, 64 см-ийн өргөн, 40 см-ийн зузаантай гэрэлт хөшөөний загварыг Зураг урлал компанийн зураач Д.Наранжав гаргаж, бичих үгийн төслийг доктор профессор С.Ичинноров зохиож энэ ажилд стэгэл зүтгэл гарган оролцож байсан бусад эрдэмтэд ариутган шүүсэн юм. Хөшөөний нээлт дээр Нийслэлийн Засаг дарга бөгөөд Улаанбаатар хотын захирагч М.энхболд дэлгэрэнгүй үг хэлж “Энэ хөшөөг босгосноор нийслэл Улаанбаатар хотын түүх дурсгалыг мөнхжүүлж, түүнийг Орхоны хөндийн түүх соёлын дурсгалт газрын хүрээнд багтаан оруулж баталгаажуулах ач холбогдолтой гэж үзэж байна” хэмээн тэмдэглэсэн билээ. Өвөг дээдсийн минь өв түүхийг агуулсан Орхон голын хөндийд ийнхүү орчин цагийн боловч өнө эртийг хожим хойчтой холбох гэрэлт хөшөө босгосноос хойш хол ойрын зочин гийчний хөл тасрахаа больж, орон нутгийнхны шүтээн болон дээдлэгдэх болсон түүхтэй.Улаанбаатар хот анх үүсч байгуулагдсаны 360 жилийн ойд зориулан зохион багйуулсан дээрх судалгааны аяллын үр дүнг бодит ажил болгон үргэлжлүүлэх зорилгоор 1639 онд байгуулагдсан өргөө хотоос өнөөгийн Улаанбаатарын нүүдэллэн суурьшиж байсан газруудыг түүхэн баримт түшиглэн эрдэм судлалын үүднээс олж тогтох “Хүрээ нүүдэл” хөтөлбөрийг Нийслэлийн Иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурлын Тэргүүлэгчдийн 2001 оны 17 дугаар тогтоолоор батлуулав.2001-2003 онд хэрэгжсэн энэхүү хөтөлбөрийг газар зүйч, профессор О.Сүхбаатарын санаачлагын үндсэн дээр боловсруулсан бөгөөд түүний үр дүнд Улаанбаатарын үүслийн түүхэнд гол үүрэг гүйцэтгэсэн Архангай аймгийн Өгийнуур сумын Улаанхудаг, Төв аймгийн Баян сумын Өгөөмөр, Батсүмбэрийн Бургастайн гол, Хунцал, Үдлэг, эрдэнэ сумын Тэрэлж, Туулын бэлчир, Сэлэнгэ аймгийн Ерөө сумын Дааган дэл, Сант сумын Орхон Ээвэн голын бэлчир зэрэг газарт дурсгалын багана босгож тэмдэгжүүлэн мөнхжүүлсэн билээ. Ингэснээр нийслэлийн түүхийг улам тодорхой болгож, хойч үеийнхэнд үлдээх, Улаанбаатарын үүсэл, нүүдэллэн суурьшиж байсан газруудаар аялал жуулчлалыг хөгжүүлэх өргөн боломж нээгдсэн юм.

Гаууртын ам.
Гаууртын ам.
Гаууртын амны хадны зураг
Гаууртын амны бугын дүрс.
Их тэнгэрийн ам.
Их тэнгэрийн ам
Их тэнгэрийн амны хадны зураг бичээс
Сэлэнгэ аймгийн Баруун бүрэн сум Амарбаясгалант хийд
Ширээт цагаан нуурын бэлд Өндөр гэгээн Занабазарт зориулан босгосон суварга. .

Анхны Цэргийн их сургуулийн байшин

2008-04-03T14:39:00.000-07:00

Баянзүрх дүүргийн 15 дугаар хорооны нутаг дэвсгэрт оршин “Монгэм” ардын уламжлалт эмнэлгийн хоёр давхар ягаан байр нь 1902 онд Английн худалдааны банкны хөрөнгө оруулалтаар баригдан 1905 онд ашиглалтад орсон европ хийцийн чулуун барилга юм. Зарим ном зохиолд энэхүү байшинг Хараа, Ерөө голын сав газрын алтыг гадаадад гаргадаг “Монгол ор” хэмээх Бельги, Франц, Оросын хувь нийлүүлсэн олон улсын алтны нийгэмлэг бариулсан гэж бичсэн нь бий.1910 оноос Орос Хятадын банкны хүрээний салбарын төв контор байрлаж байгаад 1920 оны үед Барон Унгерн хүрээг эзлэхдээ баруун жигүүрийг нь контороо болгожээ. Харин зүүн талыг нь Мөрдөн байцаах газар болгож, доод хонгилд нь гяндангаа байрлуулсан байна.Ардын засаг ялсны дараа энэхүү байшинд цэргийн их сургуулийг байгуулж, анхны есөн оюутан элсэн суралцжээ. Оюутнууд нь тусгай формын хувцастай, өргөн улаан халзтай өмдтэй учир “Улаан өмдтөний сургууль” гэж нэрлэгдэж байсан үе ч бий.1935 оны дундуур хувьсгалт улаан цэргийн лазарет буюу Цэргийн эмнэлгийг мөнхүү байшинд нүүлгэн шилжүүлжээ. Цэргийн эмнэлгийг өргөтгөн хувьсгалт улаан цэргийн госпиталь болгосноос үүдэн барилгыг Цэргийн госпиталь гэж нэрлэх болсон байна. Халх голын дайнд шархадсан хүмүүсийг энд эмчилж байжээ. 1950-1957 оны хооронд госпиталийн арьс өнгөний тасаг байрлаж байв. Улсын хамгаалалтад байдаг түүхэн дурсгалт байшин учир туйпуу, чулуугаар баригдсан энэхүү байшингийн дотоод чимэглэл анх баригдсанаасаа төдийлөн өөрчлөгдөөгүй байна. Тааз нь өндөр, модон шаттай бөгөөд зарим нэг хаалга нь арк хэлбэртэй. Гол хаалгаар ормогц нүдэнд шууд тусах хагас дугуй хэлбэрийн өвөрмөц дөрвөн буланд байшингийн анхны эзэд бурхан шүтээн хийгээд уран баримлаа байрлуулдаг

ХХ зууны эхэн үеийн нийслэл хүрээ Монгол улсын хөгжлийн түшиц газар байсан нь

2008-04-03T14:38:00.000-07:00

Оросын худалдаа XIX зууны үед Монголд анх нэвтэрч байсан тэр үед Их хүрээ, Ховд, Улиастай нь тус орны зүүн, баруун, төв хэсэгт нэг нь нөгөөтэйгээ эн зэрэгцсэн тусгай зах зээлийн хүрээтэй, Монголын зах зээлд дангаар ноёрхохын төлөө өөр хоорондоо өрсөлдсөн худалдааны төвүүд байсан бол ялангуяа Орос улс Сибирийг дамнасан төмөр зам тависнаас хойш Монгол улсын нутагт бүрэлдсэн тус орны хөгжил дэвшлийн гурван босоо тэнхлэгийн хамгийн томоохон дээрх нийслэл хүрээ нь хорьдугаар зууны эхэн үед бусдаас түрүүлэн хөгжиж, Монголын зах зээлийн төлөө өрсөлдөөнд ялалт байгуулсан Монголын нийслэл хүрээн дэхь Оросын пүүсүүд гол анхаарлыг баруун тийш Хангайн нурууны орчим дахь зах зээлд хүчтэй хандуулсан учир Монголын зүүн талд Ачит бэйс (Баян түмэн) Далай вангийн хүрээгээр төвлөрсөн оросын худалдааны тусгай нэгэн зах зээл буй болж Нийслэл хүрээний зах зээлээс тасарч Нийслэл хүрээний Орос пүүсүүд Улиастай орчимд ноёлох болсноор Улиастайн зах зээл Нийслэл хүрээний зах зээлийн хүрээнд хамаарагдах болж, баруун хязгаарт Ховдын зах зээл биеэ даасан хэвээр үлджээ. Монгол дахь гадаадын худалдааны төвүүдийн дотроос хамгийн том нь Нийслэл хүрээ байлаа. Энд XIX зууны 60-аад оноос (1862) Орос, ХХ зууны эхэн (1907,1909) үеэс Англи, Америк, Герман зэрэг хэд хэдэн орны худалдааны капитал Монголд нэвтэрч улмаар Монгол орон даяар салбарлан ажиллаж байжээ. Нийслэл хүрээнд зөвхөн оросын 26 пүүсийн салбар байсны хамгийн том нь Каковын ба Басовынх байв. (Каковиных-Барилгын зургын институтын байранд) (Басовынх Дүрслэх урлагийн музейн урд талд) эднийхэн 1909 оноос хошуудаар салбар нээж, худалдаалж эхэлсэн бөгөөд Каковин ба Басовынх болон түүний хоршоо холбооны Швецовь, бас Стукенко Будерман “Андерсан, Мейер зэрэг гадаадын пүүсүүдийн салбарын ажиллаж байсан байдлаас зах зээлийн хамрах хүрээг гаргахад Түшээт хан аймгийн хойд, баруун хойд (одоогийн Төв Сэлэнгэ, Булган)” сайн ноён хан аймгийн хойд (Архангайн хойд, Хөвсгөлийн өмнөд) , Засагт хан аймгийн баруун өмнөд (Говьалтай Дарви Тонхил), Төв зүүн хойд талын хошууд (Төв аймаг) Хөвсгөлийн хязгаар зэрэг газар нутгийг хамарч байжээ. Оросын худалдааны төвийн хэсэгт хүрээ-хиагтын бүс нутгийн орос худалдаачид мөн ноёлох байртай байв. Энд Монгол дахь Оросын пүүсийн бүх салбарын 27,4%, Нийслэл хүрээний зах зээлийн хүрээнд багтаж байгаа Оросын худалдааны төв хэсэг дэхь пүүсийн нийт салбар 40,9% Түшээт хан аймаг дахь оросын бүх пүүс, салбарын 87,5% Монголд нэвтэрсэн Англи, Америк, Герман зэрэг бусад орны худалдааны бүх пүүс, салбарын 66,7% нь байсны дээр Нийслэл хүрээ, Хиагтын бүс нутагт Монгол дахь гадаадын (тэр дундаа Орос, бусад орны) пүүс салбаруудын төв контор, захиргаа зэрэг толгойлох байгуулага хүмүүс төвлөрч байв. Үүнийг Монголд худалдааны капиталын нэвтрүүлсэн зарим томоохон орнуудтай харьцуулахад хятадын пүүсийн Монгол дахь салбарын 62,3% нь төвийн хэсэгт байршилтай байсан байна. Энэ бүхэн нь одоогийн Архангай, Завхан аймгийн ихэнх, Баянхонгор, Хөвсгөл, Булган аймгийн зарим нутаг ганцхан хаант оросынх биш тус оронд худалдааны капиталаа нэвтрүүлсэн ихэнх орны худалдаачдын анхаарлыг ихээхэн татдаг байсныг гэрчилж байна. Чухам юунд ингэж олон орны худалдаачдын анхаарал татагдав гэж асуух юм бол: ХХ зууны эхэн үе, нэн ялангуяа дэлхийн I дайны үед өндөр үнэд хүрч байсан чухал таваар болох үхэр сүрэг, түүний дотроос сарлагын нутагшилтаа шалтгаалж ийнхүү анхаарлыг нь татах болсон байна. (дурьдсан нутгийн бүх үхрийн 70% нь сарлаг байгаа) Түүнээс гадна оросын худалдаачдын монголчуудтай худалдаа хийж харилцаж байсан байдлаас үзэхэд тэд худалдан авах зүйлэээ рублиар худалдан авч, тээврийн хөлсийг бас рублиар тооцон байсан бол энэ нь Монголд нэвтэрсэн орос зэрэг орнуудын нөлөөгөөр тус орон дахь хүрээ хиагтын бүс нутаг, Монгол нутгийн төв, умард баруун болон зүүн хойд талын нутгуудад түргэтгэн гүнзгийрүүлж, тус оронд тавар мөнгөний харилцаа дэлгэрч эхэлсний гэрч мөн. Бас гадаадын худалдаачдын пүүс, салбарын тоог түүний Монголд байсан хугацаатай харьцуулхад Хятад, Орос, Америкчууд Монголд тус бүр дунджаар 4 жилд нэг салбар нээж байхад Англичууд жилд 2 пүүс, салбар нээж байснаараа Английн худалдааны капиталын Монголд дэлгэрэх хурд хамгийн их байсныг гэрчилдэг. ХХ зууны эхэн үед Монгол улсын хилийн худалдааны Тошинитын улаан байшинт, ширдэг (зулын 25 км) Улхан майхан Ганжуур сүм зэрэгт үе үе худалдааны их зээл нэгддэг болжээ. Үндэсний худалдаачид төрж баяжиж эхлэв. Нэгэнт гадаадын худалдааны пүүс, түүний цэг салбарууд бүхий нутгуудад таваар мөнгөний харилцаа өргөжиж Монгол худалдаачид буй болж тэд зах зээл дээр бие даан худалдаа хийж, зарим нь мөнгө хүүлж ч байсан. Монгол худалдаа их хөгжсөн нутаг нийслэл хүрээ-хиагтын бүс нутаг байв. Монгол худалдаачид үндэсний Монгол худалдааны байгуулалттай болохыг сонирхох болов. 1913 Д. Чагдаржав туршлага судлахаар Англи, Итали зэрэгт аялав. Түүнээс гадна Монгол худалдаачид үндэсний мөнгөн тэмдэгтэй болох эрмэлзэлтэй байсан. Таваар мөнгөний харилцаа буй болж байсан. 1. XIX зууны 60-70аад оны үед Жавзандамба хутагт тэргүүтэй хэсэг ноёд хутагт дээдэс өөр өөрийн нутагт “Тийз” нэртэй тэмдэгт цаас буй болгожээ. Энэ бол үндэсний мөнгөн тэмдэгт сэргээх гэсэн анхны оролдлого байв. 2. Олноо өргөгдсөн хаант улсын үед лам Пунцагцэрэн, Оросын худалдаачин Шоферсецтэй хамтран Монголын хязгаарыг нээн хөгжөөх банкыг 5 сая юанийн хөрөнгөтэйгээр нийслэл хүрээнд анх байгуулж “Бага болзоот” гэж алдаршсан мөнгөн тэмдэгтийг бий болгосон . 3. Монгол улсын хүүгийн тэмдэгт цаас “төгрөг”-ийг С.Данзан хөөцөлдөж 1921 онд Орост хэвлүүлсэн боловч гүйлгээнд гараагүй байсаар 1924 онд Зөвлөлт холбоот улстай хавсран “Монголын худалдаа ба үйлдвэрийн банк” хувь нийлүүлэн байгуулж 1925 онд “ төгрөг ” буй болгосон. Хувийн жижиг гар үйлдвэрүүд хамгийн их бөөгнөрсөн газар бол Нийслэл хүрээ байв. 1915 оны байдлаар “Нийслэл хүрээнд хятадын үйлдвэр үйлчилгээний газар бүгд 464. Үүнээс пүүстэй нь 120, пүүсгүй нь 344, бүх ажиллагсад 951, пүүсэнд ажиллагсад 406, амиар ажиллагсад 545” гэсэн баримт байдаг. Эдгээр үйлдвэр үйлчилгээний газрууд нь хэдийгээр нарийн мэргэжлийн хувийн үйлдвэр үйлчилгээний газрууд боловч ажлын арга нь бүдүүлэг бүр зарц, боолын шинжтэй учир хувиа дөнгөж аргацаасан шинжтэй учир хөгжих ирээдүй муутай байхад Орос, Европчуудын үйлдвэрүүд нь тоо нь цөөн ч гэсэн ажил нь дэвшилттэй байлаа. Хаант Оросынх болон Англи, Америк, Германчуудын оролцоотой байсан жижиг үйлдвэр уурхайн газрууд цөөн хөлсний хөдөлмөрөөр хөгжиж буй учир дэвшилттэй байв. ХХ зууны эхэн үед Монгол улсад Орос-Европ, Америкчүүдийн хөрөнгө оруулалтаар байгуулагдсан Ноос угаалгын газар 109, Арьс шир боловсруулах үйлдвэр 21, савангийн үйлдвэр 2, өлөн гэдэс боловсруулах үйлдвэр-2, архи, ундааны усны үйлдвэр 7, алт нүүрс олзворлох үйлдвэр зэрэг бүгд 170 аад үйлдвэр байв Эдгээр үйлдвэрийн газрууд бүгд хөлсний хөдөлмөртэй Э.М. Доревскаягийн тооцоолсноор их ажлын үед 10000 гаруй мянган ажилчидтай. Миний тооцоолсноор 10307 монгол ажилчид байв. Үүнээс нийслэл хүрээнд 19 үйлдвэр уурхайг хамааруулан үзэж болно. Т.Д. Стукан ба Савва Вязигин нар 1910 оны сүүлээр Нийслэл хүрээн дэхь ноос угаалгын газартай Англи улсын Бидерманы пүүстэй хамтран уурын том машин, том хэмжээний усан шахуурга авчирч угсарсан нь Монголдоо хамгийн хүчтэй техникт тооцогдож байв. “Монголын зах зээл дээр хожуу орж ирсэн ч гэсэн Англи, Америк, Герман зэрэг өрнөдийн орны худалдааны капитал Монголын зах зээлээс Хятад, Оросын капиталыг зөвхөн үнийн бодлогоор төдийгүй, техникийн давуу хөгжлөөр хүчтэй түрж эхэлсэн нь тодорхой” Монголын тухайн үеийн эдийн засгийн төв хотуудаас хөлсний хөдөлмөр эрхлэх явдал хамгийн их дэлгэрсэн нь Нийслэл хүрээ, Хиагт хотууд байсан ба эндхийн бүх үйлдвэрүүдээс гадна Монголын шинэ баячууд, Үндэсний хөрөнгөтөн хүмүүс хөлсний хөдөлмөрийг сонирхож аж ахуйдаа хэрэглэж байсан жишээ баримт нилээд буй. Энэ бүхнээс дүгнэж үзэхэд Нийслэл хүрээ бол техникийн дэвшлийг түрүүлж үзсэн. Хөлсний хөдөлмөрийг үнэлж үнэлгээ хамгийн сайн мэдэрдэг, хөлсний хөдөлмөрийн амтанд орсон хамжлагат ёсны жигшин үзэгчид ихтэй. Хамгийн их бөөгнөрсөн газар учир нийгмээ өөрчлөн байгуулах үзэл санаагаар хүмүүжигчид олон байсан нь Монгол улсыг хөгжүүлэх, хамжлагат ёсыг халхын төлөө үзэл санаатнууд хамгийн олонтой байсан зэргээс үзэхэд 1921 оны хувьсгал бол ардчилсан хувьсгал, тэгэхдээ хөрөнгөтний ардчилсан хувьсгал байжээ. Энэ хувьсгалын удирдагчид бүгдээрээ нийслэл хүрээнийхэн байснаараа тухайн үеийн Монгол улсын хөгжил, дэвшлийн гол түшиц газар нь нийслэл хүрээ байжээ хэмээн үзэж байна. Тэр ч байтугай 1990 оны хувьсгал гэгч нь 1921 оны хувьсгалын үргэлжлэл үзэл санааг гүйвуулагчдын гуйвуулгыг шүүмжлэн гарч ирсэн үзэгдэл мөн. Улаанбаатар хотын газарзүйн байрлал, байгалийн нөхцөлI. Өнөөгийн Улаанбаатарын газарзүйУлаанбаатар хот урдуураа Төв аймгийн Сэргэлэн, Алтанбулаг, баруугаараа мөн аймгийн Алтанбулаг, Аргалант, Баянцогт, баруун хойгуураа мөн аймгийн Батсүмбэр, зүүн хойгуураа, зүүгээрээ мөн аймгийн Батсүмбэр, зүүн хойгуур, зүүгээрээ мөн аймгийн Эрдэнэ сумтай хиллэн Дөрвөн уулын дунд Туул голын уудам хөндийд 470444 га талбай бүхий нутаг дэвсгэр эзлэн оршино. Нутгийн хамгийн өмнө захын цэг нь Төв аймгийн Сэргэлэн сумтай хиллэж байгаа хойд өргөрөгийн 54''-ын (107 градус 18 минут 54 секунд гэж°18°37'30'', зүүн уртрагийн 107°47 уншина) солбицолд, баруун захын цэг нь Төв аймгийн Баянчандмань, Батсүмбэр 14'42''-ын°23'12'', хойд өргөрөгийн 48°сумтай хиллэж байгаа зүүн уртрагийн 107 солбицолд, хойд захын цэг нь Төв аймгийн Батсүмбэр сумтай хиллэж байгаа хойд 27'-ын солбицолд, зүүн захын цэг нь°16'00'', зүүн уртрагийн 106°өргөрөгийн 48 24'', хойд°37°Төв аймгийн Эрдэнэ сумтай хиллэж байгаа зүүн уртрагийн 107 53'-ын солбицолд оршино. (цэгүүдийн газарзүйн солбицлыг 1:1000000°өргөрөгийн 47 масштабтай зургаас тодорхойлов) Улаанбаатар хот далайн төвшнөөс дээш 1300 гаруй м өндөрт Номхон далайгаас 1600 орчим км алсад Дэлхийн экватороос хойш 5310 км, 55',°хойд туйлаас урагш 4690 км орчим зайтай буюу дэлхийн хойд өргөрөгийн 47 55'-ын солбицолд (Сүхбаатарын°зүүн уртрагийн 106 талбай), Дэлхийн цагийн 7-р бүсэнд Лондон хотоос 7 цаг 08 минутын зөрөөтэй оршиж байна. Улаанбаатар хотын Сүхбаатарын талбайн баруун урд захад Монгол улсын автозамын сүлжээний эхлэх 00 цэгийн тэмдэг багана оршдог. Улаанбаатар хотын нутгийн хүйс буюу төв цэгийг дээр дурьдсан 56'45'', зүүн уртрагийн°захын цэгүүдээр хөөж бодвол хойд өргөрөгийн 47 00'18''-ын солбицолд°107 буюу Шархадны автобусны эцсийн буудлаас чанх хойш 2 км-т, Шархадны хясаанаас баруун хойш 1.8 км зайтай уулын нэг оройн зүүн хажууд оршиж байна.Харин Улаанбаатар их хотын төв цэг Хүйсийг Сүхбаатарын 55'04''-ын солбицолд°55'07'', зүүн уртрагийн 106°талбайд хойд өргөрөгийн 47 далайн төвшнөөс 1300 м өндөрт тавьсан Төв цэгийн тэмдгээр тооцож болох юм. Улаанбаатар хотын өмнүүр орших Богдхан уул нь зүүнээс баруун тийш чиглэсэн 40 орчим км үргэлжилсэн нуруу Төв хэсэгтээ өндөр уул, дундаж өндөр уулын хэв шинжит уул, хамгийн өндөр оргил нь 2268 м өндөр Цэцээ гүн оргил, мөн 2256 м өндөр Түшээ гүн, Баруун, Зүүн Ширээ зэрэг оргилуудтай. Орой нь үндсэндээ тэгш хэлбэртэй бөгөөд тэгшрэлийн гадарга нь 1800, 2000, 2200 м-ийн төвшний гурван үндсэн шатлал үүсгэжээ. Бүр оройдоо өндөр оргилууддаа хүйтний өгөршлийн нөлөөгөөр үүссэн тагт чулуун нураг, асга үүссэн, уулын баруун зүүн хажуугаар уулс хоорондын хотгор ам хөндий үүсчээ. Богдхан уулыг Улаанбаатар хот энэ уулын ард ирж суурьшсан он буюу 1778 онд Тэнгэрийг тэтгэсний 43-р оны 9-р сарын 24-ний өдрийн хааны зарлигаар дархалсан. Дэлхийн анхны дархан цаазат газрын нэг. Богдхан уулыг дархан цаазтай болгох саналыг тэр үеийн тэргүүний сэхээтний нэг сайд Юндэндорж гаргасан билээ. Бүр эрт ХII-ХIII зууны үеийн Монголын эртний аймгийн нэг болох Хэрэйдийн Ван Тоорил хаан Богд уулыг тахиж байсан билээ. Монголын Их тахилагатай, үзэсгэлэнт уулынх нь хувьд Богдхан уулыг ЮНЕСКО “Дэлхийн гайхамшигт үнэт зүйл” зэрэглэлээр байгаль, түүхийн дурсгал гэж хамгаалалтад авах санал гаргажээ. Оросын жуулчин Н.М.Прежевальский “Сибирийн байгалийн төрх байдал Өргөөгөөр” төгсдөг гэж бичсэн. Энэ нь Богдхан уулын төрх байдлыг хэлж байгаа хэрэг билээ. Энэ уулын улсын хамгаалалтад авсан талбай нь 41600 гаруй га эзэлнэ. Богдхан уулын ар луу Яргайт, Дээд өндөр уулын, Эрээний, Түшээт гүний нуруу, Бумбат, Чулуут, Төр хурах, Шажин хурах, Хүрхрээ, Залаа, Бага тэнгэр, Их тэнгэр, Зайсан, Богино, Хүүш,Арцат, Нүхт, зэрэг гол горхи бүхий ам хөндийтэй. Урд энгэр рүүгээ Өвөрзайсан, Ногоон модны хяр зэрэг нуруудтай, Зуун модны, Түргэний, Өвөр зайсан зэрэг уудам тал хөндийтэй. Улаанбаатарын баруун захаар 1662 м өндөр тахилгат Сонгинохайрхан, 1652 м өндөр Дарцагт, 1520 м өндөр Баян-Өндөр, Майхан толгой, Соёлд уул, Таширын нуруу, Улаан Ямаат, 1691 м өндөр Тахилт уулууд оршино. Хотын хойд талаар тахилгат 1947 м өндөр Чингэлтхайрхан уул оршино. Энэ уулын өврөөр Цагаан хөтөлийн нуруу, Майхан уул, Эмээлт, Их наран, Байшинтын гозгор, Зэрэг нуруу, уулууд салбарлах бөгөөд эдгээрээс урагшаа Баянголын, Нарангийн, Толгойтын, Чингэлтэйн, Хайлааст, Сэлбийн зэрэг уудам урт ам хөндийнүүдтэй, Чингэлтэй уулын араар Ханан сэрүүний, Цагаан бургасны, Буурлын, Халзангийн зэрэг уул нуруудтай, тэдгээрийн хоорондуур Толгойтын, Гүнтийн, Сэлбийн зэрэг даваанууд Шижирийн хоолой, Гүнтийн голын зэрэг уудам, урт гол горхи бүхий ам хөндийтэй. Чингэлт уулын зүүн хажууд Сэлбэ гол руу хандсан Чингэлтэй, Арсогоот, Шадивлан, Яргайт, Хандгайт, Бэлхийн, Жигжидийн зэрэг гол горхи бүхий том ам хөндий байна. Мөн Ганц худгийн, Дашчойнхорын, Хустын, Гоодойн, Гурван Хандгайтын нуруу, Жимбэр уул, 2018 м өндөр Гүйен уул, Сэрвэнгийн нуруу, зэрэг уул нурууд Улиастайн ам зэрэг ам хөндий бий. Нийслэлийн зүүн талаар Хожуулт, Цагдуулт, Цагаан Тэмээт, Шар овоот, Зүрх, Хойд хиа, 2032 м өндөр Байц уул, Байцын нуруу, Арцатын зоо, Бурхантын зоо, Дархантын зоо, Цагаан тэмээт, Их амны, Бэрхийн, Асгат нуруу, Дунд цохиот, Асгат, 1833 м өндөр Зүрх, Баянзүрх хайрхан, Эрээн, Гуалин, 2197 м өндөр Орог Ямаат, Цагаан тэмээтийн нуруу, Шижирийн даваа, 2184 м өндөр Улаан харгантын гозгор, Ёлтын даваа, Бэрхийн нуруу, Чингисийн хяр, Мөст, Өгөөмөр, Их мөст, зэрэг том уул, нурууд, Баянтөхөм, Гацуурт, Их Хуандий, Бага дээндий Өвөргорхийн, Тэрэлжийн зэрэг уудам ам хөндийнүүдтэй. Баянзүрх хайрхан нь манай нийслэлийн тахилгат уул, Чидам хэмээх нохой шүтээнт Цэргийн тахилгатай уул билээ. Улаанбаатар хотын нутгийн зүүн урд захад (Налайхаас зүүн урагш) Хэнтийн нурууны баруун урд захад орших 1854 м өндөр Цогтчандмань уул нь Хойдмөсөн далайн сав, Номхон далайн сав, Төв Азийн дотоодын гадагш урсгалгүй ай савын усны хагалбар болно. Энэ нь ийнхүү зөвхөн Монголын төдийгүй Дэлхийн усны ай савын хагалбар болж байгаа чухал газар билээ.Богдхан уул түүний орчим нутаг нь Хангай Хэнтийн атираат бүсийн Хэнтийн хэсгийн баруун өмнө хэсэгт оршино. Чулуун нүүрсний галавын үед (350-200 сая жилийн өмнөөс) хуримтлагдсан тунамал чулуулаг, мезозайн эриний Юра, Цэрдийн галавын үед үүссэн боржин чулуу болон уулсын бэл хормой, гуу жалгаар орчин үеийн хөвсгөр хурдас тархжээ. Улаанбаатар хотын дэвсгэрт орших Налайхад Цэрдийн галавын үед (130 орчим сая жилийн өмнө) үүссэн нүүрсний орд газар бий. Эндээс нүүрс олборлох ажил 20-р зууны эхэн үеэс эхэлсэн. Улаанбаатар хотын дэвсгэрт Аржанчивлангийн орчимд алт, цагаан тугалганы орд бий бөгөөд гянт, алт, хайлуур жоншны илрэл, Сэлбийн голд алт, төмрийн илрэлүүд бий. Элстийн голд шилний элс, бусад газраар шаврын баялаг нилээд бий. Улаанбаатар хотын уур амьсгал нь манай орны уур амьсгалын эх газарлаг шинж чанарыг бүрэн илэрхийлэх эрс тэс шинжтэй. Өөрөөр хэлбэл сэрүүн бүсийн эх газрын уур амьсгалын эрс тэс эх газарлаг шинж чанарыг илэрхийлсэн тодорхой ялгарсан жилийн дөрвөн улиралтай. Өвөл нь C хүрдэг, үнэмлэхүй их температур нь°хүйтэн, үнэмлэхүй бага температур нь -49 C болдог эрс тэс°C хүрдэг, үнэмлэхүй их, бага температурын агууриг нь 87.6°38.6 ялгаатай бөгөөд ийм их зөрөө дэлхийн аль C,°ч улсын нийслэлд гардаггүй байх, жилийн дундаж температур нь -3.0 C-аас бууж хүйтрэх°C байх бөгөөд -30°хамгийн хүйтэн 1 сарын температур нь -26.0 өдрийн тоо жилд 40 орчим байна. Цасан бүрхэвч ХI сарын 10-ны үед тогтож III сарын хорьд хүртэл 130 орчим хоног 18 орчим см зузаан цастай байна. Ууландаа цасны зузаан их, цасан шуургатай өдөр 10 орчим байдаг ажээ. Жилийн хамгийн богино өдөр-өвлийн туйлын өдөр ХII сарын 22-нд болох бөгөөд энэ өдөр өдрийн урт 8 цаг 24 минут үргэлжилнэ. Энэ өдөр Улаанбаатарт үдийн нарны тусгалын өнцөг болдог. Өвлийн цагт Улаанбаатарт ерөөсөө монгол орон даяарт газарзүйн°18.5 ухаанд Азийн их даралтын төв гэдэг ухагдахуун болж орсон эсрэг циклоны төв тогтож Увс аймгийн Улаангом хотод агаарын даралт Дэлхийн хэмжээнд хамгийн их буюу 1055 гектопаскаль (гПа) болдог бөгөөд Улаанбаатарт агаарын даралт 1037 гПа хүрч байсан, Тэнгэр нэн цэлмэг байдаг. Улаанбаатар хот нь дэлхийн хамгийн цэлмэг хөх тэнгэрт хотуудын нэг бөгөөд жилдээ 250-аад хоног цэлмэг байдаг. Монголын цэлмэг тэнгэр жуулчдын сонирхлыг татдаг нэгэн чухал үзмэр болдог. Иймд Улаанбаатарт цэлмэг хөх тэнгэрт хот гэсэн хөшөө босговол сонин байх болно. Харин Улаанбаатар хот тус орны салхи багатай газрын тоонд орно. Жилдээ салхигүй өдөр 100 орчим байх бөгөөд салхины хурд 4-6 м/с, баруун хойд зүгийн салхи голлоно. Салхины хамгийн их хурд нь 40 м/с хүрч байжээ. Өвөл салхи багатай, хавар салхи ихтэй. Улаанбаатарт хүйтрэлтгүй үргэлжлэх хугацаа V сарын 29-ны орчмоос IХ сарын 1 орчим хүртэл буюу 90 гаруй хоног байна. Өөрөөр хэлбэл энэ хугацаанд агаарын температур 0°-аас доош буухгүй гэсэн үг. Жил жилийн онцлогоос болоод энэ хоногийн тоо арай олон, цөөн байж болох нь тодорхой Жилийн хамгийн дулаан сар нь 7-р сар, дундаж дулаан нь 17C° бөгөөд хамгийн их халуун болсон нь 38.6C° хүрснийг дээр дурьдсан. Зундаа 30C°-аас давж халуун болох өдрийн тоо 10 орчим, хоногийн дундаж температур 10C°-аас давж дулаарах өдөр хавар VI сарын 6-аас намар VIII сарын 25 хүртэл 80 орчим хоног байдаг аж. Ган болох магадлал 30 орчим хувь зуны туйл буюу жилийн хамгийн урт өдөр Улаанбаатар VI сарын 22-нд болж өдөр 16 цаг 02 минут үргэлжилнэ. Энэ өдөр үдийн нарны мандалтын тусгалын өнцөг 65.5° болно. Монгол орны уур амьсгалын мужлалын хувьд авч үзвэл Улаанбаатар хот нь хуурайдуу сэрүүн зунтай хахир өвөлтэй нутагт багтана.Сүүлийн 20 жилд зохиогч миний хийсэн үзэгдэлзүйн хувийн ажиглалтаас үзвэл Улаанбаатар хотод дундажаар III сарын 31-нд анхны ногоо цухуйж хавар эхлэн 65 хоног үргэлжилж VI сарын 3-нд нохойн хушуу цэцэглэснээр зун эхлэн 90 хоног үргэлжилж VIII сарын 22-нд хяруу унаснаар намар эхлэж 80 хоног үргэлжилж ХI сарын 10-нд цасан бүрхэвч тогтсноор өвөл эхлэж 131 хоног үргэлжилж байх шиг санагдаж байна. Анхны ногоо цухуйх зэрэг үзүүлэлтүүд Улаанбаатарын өөр өөр хэсэгт өөр өөр байж болохыг үгүйсгэхгүй. 2004 оны хувьд бол анхны ногоо III сарын 23-нд МУИС-ын 2-р байрны нөмөрт цухуйв. IV сарын 8-нд гудамжинд ямаа үзэгдэв. IV сарын 29-нд Туул гол задарч цөн урсав. V сарын 5-нд хуучин II эмнэлгийн сүүдэрт (Байгалийн түүхийн музейн урд) даль цэцэглэв. V сарын 13-нд Гацууртад хөхөө донгодов, V сарын 17-нд I эмнэлгийн арын төв замын дэргэдэх гүйлс цэцэглэв. Тэр 3-4 бутны цав цагаан их цэцэг хүмүүст баясал төрүүлэв. Түүнийг харж сэтгэлийн их баясал авсан хүмүүст нас нэмсэн байх. Ногоон ургамал хүчилтөрөгчөөрөө хүнийг тэтгэхээс гадна цагаан, ягаан, улаан, хөх гээд өнгө өнгөөрөө хүнд баясал төрүүлж насыг нь уртасгаж байдаг. Энэ өдөр багваахайн шар цэцэг энд тэнд үзэгдэв. 5 дугаар сарын 21-нд Засгийн ордны арын цэцэрлэгт монос, хуайс цэцэглэв. 5 дугаар сарын 22-нд хотын цэцэрлэг үндсэндээ ногоон болж харагдав. Харин голын намгаас ухаж авчирч суулгасан зүлэг ногоороогүй байв. Ер нь голын их намгийн зүлгийг намгийнх нь ус шиг устай байлгахгүй бол зүлэг болж чаддаггүй. Хоёр жилийн дараа шавар болон хоцорно. Голоос зүлгийг нь авч хайргыг нь гаргах нь байгаль хамгааллын шаардлагад ч үл нийцэх ажил. Үүнийг зарим хүмүүс, албан газрууд нэг их анхаарахгүй байх шиг санагддаг. V сарын 25-нд цахилдаг цэцэглэв. Мөн сарын 30-нд хараацай ирэв, VI сарын 6-нд нохойн хушуу цэцэглэв. Хотын цэцэрлэг дэх ургамалын ургалт, өөрчлөлт зэрэг хаврын үзэдэл энэ жил бусад жилүүдээс эрт болж өнгөрлөө. Улаанбаатарт жилд дунджаар 233 мм тунадас унаж ууршилт нь 648 мм болдог. Чийглэгийн байдал 0.36 байдаг. Богдхан, Чингэлтэй зэрэг уулуудад тунадас арай их буудаг. Богдхан уулан дахь Хүрэлтогоотын одон орны орчимд 659 мм тунадас унасан нь Улаанбаатарын төдийгүй манай улсын хэмжээнд цаг уурын станцад тэмдэглэгдсэн хамгийн их тунадас болсон юм. Улаанбаатарт агаарын харьцангуй чийг 1- сард 70 орчим хувь, 7-р сард 60 орчим хувь байдаг. Улаанбаатар хотын нутаг нь бүхэлдээ Хойд мөсөн далайн саванд багтана. Бараг бүх гол нь Туул голын савын гол юм. Туулын баруун гарын хамгийн том цутгал нь Тэрэлж гол билээ. Мөн Өвөргорхи, Дээндий, Их Хуандий, Гацуурт, Баянтөхөм, Улиастайн голд Хойд баян, Улиастайн баруун, Зүүн, Дунд голууд цутгана. Сэлбэ голд Бэлхийн, Шадивлан, Жигжид, Зайсан, Шаргаморьт, Хандгайт голууд цутгана. Туул голын баруун гарын бас нэг цутгал нь Толгойтын гол (Зүүн Баруун салаа голын хамт) Их нарангийн голууд юм.Туул голын зүүн гарын цутгал нь Элстийн гол, Налайхын гол, Хөлийн голууд байна. Хөлийн голд Шажин хурах, Төр хурах, Бумбат, Чулуут, Хүрхрээ, Багатэнгэр, Их тэнгэр, Зайсан, Түргэн голууд цутгана. Чингэлтэй уулын хойд биеэр орших Буурлын нурууны ар өврөөс эх авах Гүнжийн гол нь Хараа голын эх болон хойшоо урсах Хүйн голын эх болдог.Улаанбаатар хотын Хан-Уул дүүргийн дэвсгэрт Туул голын хөвөөнд нүүрсхүчилт магнийн исэглэн давст цацраг идэвхит бодистой гидрокарбонат кальцит рашаан бий, Гацуурт тосгонд Цагаан эрэгний, Сэлбийн Дамбадаржаад, Их тэнгэрийн аманд рашаан бий. Мөн Налайх дүүргийн дэвсгэрт гидрокарбонат, кальц-магнит, нүүрсхүчлийн хийтэй, радонтай, Аржанчинлавлангийн рашаан бий. Мөн Налайхад Бүст нуурыг ардууд рашаан гэж ашигладаг. Улаанбаатарын орчмын голуудын ус химийн найрлагын хувьд гидрокарбонатлаг ангилалд багтах бөгөөд голын сүлжээний нягтшилт 0.01-0.05км/км2 байна. Голын ус намар 11 сард хадаалж 3 сарын сүүлчээр ханзарна. Ул хөрсний цэвдэг Улаанбаатарын дэвсгэрт толбо байдлаар тархсан байна. Нутгийн хамгийн хойд захаар Ширэгт тайгын гүндээ цэвдэгтэй хөрс, хотын хойд захын уулсаар уулын нунтаг карбонатлаг хар хүрэн хөрс, Туул голын хөндийгөөр нугат намгийн цэвдэгт хөрстэй, Богдхан ууланд их талбай эзэлсэн хөрсний голлох хэв шинж нь тайгын хөрс. Уулын хамгийн өндөр хэсгээрээ уулын нугат ойн гүн хөлдөмтгий хөрс зонхилно. Оройгоороо асга болж ил гарч ирсэн суурь чулуулагтай . Улаанбаатар хот манай улсын ойт хээрийн бүсэнд оршино. Баруун талд орших Сонгинохайрхан уулаас бусад уулс нь шинэс голлосон ой модтой ойд нь нэн ховор дагуур тэрэлж, даль, сургар, арц зэрэг анхилуун үнэрт ургамал, хад нэрс, алирс, үхрийн нүд, чацаргана зэрэг жимсгэнэ, бамбай, сөд, алтангагнуур зэрэг эмийн ургамалтай. Богд хан уул нь монгол орны ургамлын газарзүйн мужлалаар Хэнтийн уулархаг тайга, Монгол дагуурын ойт хээр, гэсэн хоёр тойргийн хий заагт оршино. Ой үүсгэгч гол мод нь шинэс, нарс, хус юм. Энд алаг өвст үетэнт сорвоот улалжит бүлгийн хэв шинжүүд голлоно. Ер нь Богдхан уулын ой байгалийнхаа нөхцөлд ихээхэн эмзэг байрлалд байна. Хээрийн бүстэй шууд залгаа оршдог Хүйтсүү тайгын гол элемент болох гацуурын ойн өвөрмөц бүлгэмдэл монгол оронд гуравхан байдгийн нэг нь Богдхан уул билээ. Харин одоо гацууран ой нь үлэмж багассан аж. Сонгинохайрхан уул нь чулуусаг алаг өвс, ботуулт хялганат хэв шинжийн бүлгэмдэлтэй ургамалтай. Туул, Сэлбэ, Улиастай, Гацууртын голын хөндийгөөр бургас улиас мойлын бут шугуйтай. Улаанбаатарын орчим нь амьтны аймаг баялаг Богдхан уул нь Хэнтийн тайгын элемент болох олон зүйлийн хөхтөн амьтны тархалтын урд хил болдог. Монгол тарвага, дагуур огдой, урт сүүлт зурам, ойн солонго зэрэг олон зүйл амьтадтайн дотор нэн ховор хүдэр ховор амьтан буга аргаль, янгир, гахай, ойн булга, шилүүс, ангир, хар өрөвтас болон шилийн сар, шар цэцгий, шаазгай, хараацай, элээ зэрэг олон зүйл шувуудтай. Туул голд тул, зэвэг, цагаан загас, сибир хадран, амрын хадран, цурхай, балиус, улаан нүдэн зэрэг олон зүйл загастай. Улаанбаатар хот 9 дүүрэгтэй. Үүнд: Баянгол нутгийн талбай 2949 га, Баянзүрх 124412 га буюу бусад дүүргүүдээс хамгийн их нутагтай. Сонгинохайрхан 120063 га , Сүхбаатар 20840 га, Хан-Уул 48466 га, Чингэлтэй 8930 га, Багануур 62020 га, Багахангай 14000 га, Налайх 68764 га талбай бүхий нутагтай. II. Өргөө-Их хүрээний нүүдлэлтХутагтын өргөө буюу Их хүрээ 1639-1855 хүртэл 28 удаа нутаг сэлгэн нүүсэн гэдгийг эрдэмтэн Л.Дүгэрсүрэн, С.Пүрэвжав, С.Ичинноров. О.Пүрэв нар бичсэн бөгөөд энд бид шинжлэх ухааны доктор,түүхч Отгоны Пүрэвийн “Монголын улс төрийн төв” (Улаанбаатар 1994 он) гэдэг номонд Хутагтын өргөө суурьшиж байсан гэж дурдьсан газар нутгийн газарзүйн товч тодорхойлолт гаргалаа. Өргөө, Их хүрээ нүүдэллэн бууж байсан газруудыг олж тогтоох ажлыг Улаанбаатар хотын соёлын газар санаачилга гаргасныг хотын Засаг даргын тамгын газар дэмжиж 1999 оноос эхэлсэн юм. Ингээд уг газруудыг олж тогтоох, тэр бүгдэд дурсгалын гэрэлт хөшөө босгох ажлыг 1999-2003 онд гүйцэтгэхэд үе үед нь Улаанбаатар хотын Засаг даргын тамгын газрын дарга Ц.Болдсайхан Улаанбаатар хотын соёлын газрын дарга Г. Нямсамбуу, Ц.Энхбат, эрдэмтэн О.Пүрэв, С.Ичинноров, С.Идшинноров, Ш.Шагдар, О.Сүхбаатар, Ж.Саруулбуян, Ардын багш Г.Миеэгомбо, ажилтан Г.Сүхбаатар С.Жимээхүү, Д.Энхчимэг, С.Оюунчимэг, сэтгүүлч, сурвалжлагч Д.Цогбадрах, Н.Ариунтуяа, Ш.Ундармаа, С.Жаргалсайхан, Б.Солонго, С.Насанбат, Б.Болдболор нар оролцон ажилласан юм. 1999-2002 онд уг газруудаа олж тэмдэг томго тавьсан бөгөөд 2003 онд уг томгоо гантиган гэрэлт хөшөө болгосон билээ. Хутагтйин өргөө ингэж олон нүүсэн нь Монголчуудын нүүдлийн уламжлал, байгаль хамгааллын бодлого, улс төр нийгэм эдийн засгийн нөхцөл байдлаас болж байсан бөгөөд энэ тухай эрдэмтэн О.Пүрэв номондоо тодорхой бичжээ. Гэрэлт хөшөө босгосон газруудаа дурдая. 1. Ширээт Цагаан нуур. Өвөрхангай аймгийн Бүрд сумын нутагт сумын төвөөс хойш 27 км-т манхат Монгол элсэнд Их Монгол уулын зүүн урд хормойд оршдог. Энэ нуурын эрэг дээр 1639 онд Түшээтхан Гомбодоржийн хүү Занабазарыг 5 настай байхад нь Гэгээн цол өргөмжилж анхдугаар Богд гэж алдаршуулан түүнд Шар бүст өргөө барьж өгснөөр өнөөгийн Улаанбаатарын суурь тавигджээ. Ширээтцагаан нуурын оршдог Монгол элс нь хээрийн бүсийн хүрээлэлд оршдог. Монгол элс нь бургас,улиасан шугуй ойтой. Нуурын эрэгт нь шинэсэн төгөлтэй, ойд нь хөхөө донгоддог, халиун буга сүргээрээ амьдардаг, Ихмонгол уул нь өндөр уулын арц ургадаг ийм сонин нутаг. Өөрөөр хэлбэл монголын говь, хээр, ойт хээр, ой тайга, өндөр уулын тагийн бүс гээд монгол орны байгалийн үндсэн бүсийн төрх байдлыг хадгалсан энэ онцлог нутгийг сонгож монголын нийслэлийн шав тавьсан эрдэмт, их ухаант хүмүүс дээдсийн санаа бодлыг үнэхээр биширнэ. Шар бүст өргөөний анхны суурь тавьсан газрыг Ширээт цагаан нуурын эргээс баруун тийш холгүй, Ихмонгол уулаас зүүн урагш 2 км 55'ын солбицолд далайн°09', зүүн уртрагийн 103°орчимд хойд өргөрөгийн 47 төвшнөөс дээш 1500 орчим м өндөр газарт сонгож тэндээ гэрэлт хөшөө босгов. Ширээт цагаан нуур нь манай улсын өнөөгийн нутгийн газарзүйн төв цэг Хүйс Өвөрхөшөөтөөс хойш тийм их холгүй ( 40 орчим км) байгаа нь бас санамсаргүй хэрэг бишээ. Ширээт цагаан нуур нь бас Хүннүгээс хойш их бараг бүх монгол улсын нийслэл хаадын орд оршиж байсан Орхоны хөндийн хавьд (90 орчим км) байгаа нь ч бас жирийн тохиолдол биш биз.2. Улаан худаг, Архангай аймгийн Өгийнуур сумын нутагт Өгийнуураас урагш шуудаараа 12 км-т Хөгшин Орхон голоос зүүн тийш 10 км-т толгодорхог хээр тал нутагт далайн төвшнөөс дээш 1300 орчим м өндөрт хойд 47'-ын солбицолд гэрэлт хөшөө босгов.°40', зүүн уртрагийн 102°өргөрөгийн 47 Хутагтын Өргөө энд 1640-1654 онд суурьшиж байжээ. Орхоны хөндийд оршдог билээ. 3. Хэнтий ханы өвөрт Хутагтын өргөө 1654-1688 онд суурьшиж байсан аж. Хагийн Хар нуураас зүүн хойш орших 2666 м өндөр Сарьдгийн өвөрт байсан бөгөөд сарьдгийг нь Хийдийн сарьдаг, Хийдийг нь Сарьдгийн хийд гэж нэрлэж 28', зүүн уртрагийн°байсан. Өргөө энд хийдийн голын хөвөөнд хойд өргөрөгийн 47 02'-ын солбицол орчимд байрлаж байсан бололтой. Энд энэ удаа гэрэлт хөшөө°108 босгож амжаагүй. Хэнтийхан нь монголын их тайгатай уул билээ. Энэ хийдийг Галданбошигтын цэрэг 1688 онд эзлэн сүйтгэсэн гэдэг юм. 4. Өгөөмөр. Төв аймгийн Баян сумын нутаг Ихбаян ба Өгөөмөрийн дунд намхан ширээд Өгөөмөрийн нуурын хонхороос баруун хойш Хүүш, Дарцагт, Сэрвэн толгодоос урагш далайн төвшнөөс дээш 1400 орчим м өндөрт хойд 58'-ын солбицол орчимд гэрэлт хөшөө°59', зүүн уртрагийн 107°өргөрөгийн 46 босгов. Энд Хутагтын өргөө 1688-1689 он, 1743-1747 онд гэж 2 удаа суурьшиж байжээ. Энэ хавь нутаг нь монголын жинхэнэ хээр тал нутгийн нэг хэсэг нь юм. 5. Хутагтын өргөө. 1690-1700 онд Өвөрмонголын нутагт суурьшиж байжээ. Энд энэ удаа гэрэлт хөшөө босгож амжаагүй. 6. Эрдэнэтолгой. Архангай аймгийн Түвшрүүлэх сумын нутагт сумын төвөөс урагш 16 км-т Хөх сүмийн голын хөндийн хойд захад хуучин Хөх сүмийн туурийн дэргэд далайн төвшнөөс дээш 1700 орчим метр өндөрт хойд өргөрөгийн 59'-ын солбицол орчимд гэрэлт хөшөө босгов. Энд°15', зүүн уртрагийн 101°47 хутагтын өргөө 1700-1719 онд (19 жил) суурьшиж байж. 1706 онд Цогчин дугантай болсон аж. О.Пүрэв номондоо усаа өгдөг Цэцэрлэг голын хөндийд орших Эрдэнэтолгойд Хутагтын өргөө суурьшиж байсан гэж бичсэн. Хөх сүмийн голын Эрдэнэтолгойд гэрэлт хөшөө босгосонд О.Пүрэв жаахан эргэлзэж байсан. Өргөө Эрдэнэтолгод байхдаа Их хүрээ нэртэй болсон юм байна.7. Дааган дэл. Сэлэнгэ аймгийн Ерөө сумын төвөөс баруун хойш 9 км-т Дааган дэл уулын зүүн урд бэлд далайн төвшнөөс дээш 700 м өндөрт 37'-ын солбицолд гэрэлт хөшөө босгов.°48', зүүн уртрагийн 106°хойд өргөрөгийн 49 Их хүрээ энд 1719 онд суурьшиж байжээ. Ерөө голоос хойш 4 орчим км зайтай байна. Жинхэнэ ойт хээрийн нутаг. 8. Усан сээр. Сэлэнгэ аймгийн Сант, Хушаат сумын нутаг Сондуулт, Хушаат, Хонгилт, Хожуул голууд нийлж Усансээр гол болж Орхонд цутгадаг гол юм. Энэ голын зүүн гарт Галсангийн гозгор уулын урд бэлээс урагш Орхон Усансээр голын бэлчирээс дээш 4 орчим км 36'-ын солбицол орчимд гэрэлт°28', зүүн уртрагийн 105°зайтай хойд өргөрөгийн 49 хөшөө босгов. Энд Их хүрээ 1720-1722 онд суурьшиж байжээ. 9.Тамир. Их хүрээ энд 1722-1723 онд суурьшиж байжээ. Архангай аймгийн Батцэнгэл, Ихтамир сумын нутгийн чухам хаана суурьшиж байсныг тодруулах шаардлагатай тул энэ удаа хөшөө босгосонгүй. 10.Жаргалант. Төв аймгийн Жаргалант сумын нутагт сумын төвөөс урагш 6 км-т Буурал уулын өвөрт Жаргалант голын Баруун гарт далайн 27', зүүн уртрагийн°төвшнөөс дээш 900 орчим м өндөрт хойд өргөрөгийн 48 55'-ын солбицол орчимд гэрэлт хөшөө босгов. Их хүрээ 1723 онд өвөлжжээ.°105 11.Угтаал- Жаргалант. Төв Угтаалцайдам сумын хуучин II багийн нутаг, Угтаалын голын баруун гарт, Дэлгэр булгийн хойд дэнжид хоёр голын бэлчирээс зүүн тийш Угтаалцайдам сумын төвөөс зүүн тийш 45 км-т Жаргалант сумын төвөөс баруун урагш 18 км-т Тахилгат Шархад уулаас зүүн тийш далайн төвшнөөс дээш 1000 орчим метр өндөрт хойд 47'-ын солбицолд гэрэлт хөшөө босгов. Их°23', зүүн уртрагийн 105°өргөрөгийн 48 хүрээ энд 1724 суурьшиж байжээ.12.Орхон-Ээвэн голын бэлчир. Сэлэнгэ аймгийн Сант сумын төв. Сумын засаг даргын тамгын газрын үүдэнд далайн төвшнөөс дээш 900 орчим м 23'-ын солбицолд гэрэлт хөшөө°15', зүүн уртрагийн 105°өндөрт хойд өргөрөгийн 49 босгов. Хоёр голын бэлчирээс хойш 4 орчим км зайтай. Энд Их хүрээ 1725-1729 онд суурьшиж байжээ.13.Ээвэн гол. Сэлэнгэ аймгийн Баруунбүрэн сумын нутагт Амарбаясгалант хийдийн баруун талд ойрхон далайн төвшнөөс дээш 1000 метрт, хойд 05'-ын солбицолд гэрэлт хөшөө босгов. Энд°28', зүүн уртрагийн 105°өргөрөгийн 49 Их хүрээ 1724 оны зун суурьшиж байв. 14. Хужирбулангийн Жаргалант. Улаанбаатараас зүүн тийш Хужирбулангаас зүүн урагш ойрхон Их хүрээ 1730-1732 онд суурьшиж байж, энэ удаа энд хөшөө босгоогүй .15. Бургалтайн гол. Төв аймгийн Батсүмбэр сумын нутаг сумын төвөөс баруун тийш 30 орчим км-т Бургалтайн голын хөндийд Хөх овоо (Хүүхдийн овоо) –оос зүүн урагш голын зүүн гарт далайн төвшнөөс дээш 1200 орчим м өндөрт 34' солбицолд гэрэлт хөшөө босгов.°, зүүн уртрагийн 106°20°хойд өргөрөгийн 48 Энд Их хүрээ 1732 онд суурьшиж байжээ. 16. Сөгнөгөр. Төв аймгийн Батсүмбэр сумын нутаг сумын төвөөс зүүн хойш 7 орчим км-т Сөгнөгөр голын баруун гарт Алтанбүс уулын өвөрт Их нарстайн амны адагт далайн төвшнөөс 1000 орчим м өндөрт хойд өргөрөгийн 48°53'-ын солбицолд гэрэлт хөшөө°23', зүүн уртрагийн 106 босгов. Энд Их хүрээ 1730-1732 онд суурьшиж байж. Энд гэрэлт хөшөө босгох газраа сонгож явах замд Тахилгат Мандал толгой дээр УИХ-ын дарга С.Төмөр-Очир, Ерөнхий сайд Н.Энхбаяр, МАХН-ын ерөнхий нарийн бичгийн дарга Д.Идэвхтэн, Төв аймгийн Засаг дарга Мэндбилэг нартай уулзаж ажил явдлаа танилцуулж явав. Тэд бидэнд зөв зүйтэй ажил хийж яваа юм байна гэж урам хайрлав. 17. Тэрэлж-туулын бэлчир. Төв аймгийн Эрдэнэ сумын нутаг. Тэрэлжийн амралтаас доош 10 км-т Тэрэлж голын зүүн гарт, Баянбулгийн Зоо уулын өвөрт, Туул –Тэрэлжийн бэлчирт далайн төвшнөөс дээш 1500 орчим м өндөрт хойд 35'-ын солбицолд гэрэлт хөшөө босгов. Энд°57', зүүн уртрагийн 107°өргөрөгийн 47 Их хүрээ 1733 онд өвөлжжээ.18. Хүйн гол (Хүйн нуур) . Төв аймгийн Батсүмбэр сумын нутаг, сумын төвөөс урагш 8 км-т төмөр замын 24-р зөрлөгийн дэргэд далайн 17', зүүн уртрагийн°төвшнөөс дээш 1100 орчим м өндөрт хойд өргөрөгийн 48 44'-ын солбицолд гэрэлт хөшөө босгов. Энд Их хүрээ 1736-1740 онд суурьшиж°106 байжээ.19. Хунцлын голын эх. Төв аймгийн Батсүмбэр сумын нутагт, сумын төвөөс баруун тийш Нарстайн давааны өвөрт Хунцлын голын эх орчимд голын 25',°зүүнгарт далайн төвшнөөс дээш 1100 орчим метр өндөрт хойд өргөрөгийн 48 26'-ын солбицолд гэрэлт хөшөө босгов. Энд Их хүрээ 1740-1742°зүүн уртрагийн 106 онд суурьшиж байв.20. Үдлэг. Төв аймгийн Батсүмбэр сумын нутагт сумын төвөөс урагш 12 км-т Жаргалант уулын баруун аманд Үдлэг суурингийн хойд захад уулын баруун аманд хуучин усан сангийн хаалт далангаас хойш далайн төвшнөөс дээш 1200 48'-ын солбицолд°17', зүүн уртрагийн 106°орчим м өндөрт, хойд өргөрөгийн 48 гэрэлт хөшөө босгов. Их хүрээ өнөөгийн Улаанбаатарын дэвсгэр нутагт хэд хэдэн газарт суурьшиж байсан бөгөөд тэр бүгдэд гэрэлт хөшөө босгоогүй. Тайлбар: Далайн төвшнөөс дээш их өндөр, газарзүйн солбицлуудыг 1:500 000 масштабтай зургаас тодорхойлов. III. Өргөө -Их хүрээ суурьшиж байсан газруудад очих зам 1. Баруун чиглэлдУлаанбаатар-Лүн, Эрдэнэсантаар дамжин Элсэн тасархай 290 км-Ширээтцагаан нуур 40 км-Элсэн тасархай, Хашаат сумаар дамжин Улаанхудаг 120 км-Хархорин, Хотонт, Түвшрүүлэх сум 130 км, урагшаа Эрдэнэтолгой 16 км, Түвшрүүлэх сумаар дамжин Бэтцэнгэл 100 км-Улаанбаатар 416 км. Бүгд 1200 км. 2. Баруун хойд, хойд чиглэлдУлаанбаатар-Жаргалант сум 135 км-Жаргалант (Буурал уул) –6 км, Угтаал Жаргалан 25 км-Жаргалант сум 20 км-хойшоо Загдал, Орхоны гүүрээр дамжин Сант сумын төв (Орхон-Ээвэн голын бэлчир) 130 км-Ээвэн голыг өгсөж Амарбаясгалант хийд Ээвэн гол 55 км-зүүн урагшаа Сээрийн даваагаар давж Сондуулт, Хожуулын голыг уруудаж Усансээрийн гол 60 км-Орхон голыг Тавилангаар гарч Дархан хотоор дамжин Ерөө сум 150 км-баруун хойшоо Дааган дэл 9 км-Дархан хотоор дамжин Борнуур 200 км-зүүн урагшаа Нарстайн даваагаар давж Хунцалын гол 20 км-Шанаган даваагаар давж Бургалтайн гол 20 км-Батсүмбэр сум 40 км-Сөгнөгөр 13 км-Үдлэг 16 км-Хүйн нуур 8 км-Батсүмбэр 7 км-Улаанбаатар 80 км. Бүгд 1000 км 3. Зүүн, Зүүн урд чиглэл Улаанбаатар-зүүн тийшээ Тэрэлж 70км- Тэрэлж голыг усаар гарч уруудан Тэрэлж-Туулын бэлчир 10-км баруун урагшаа Тэрэлж, Туул голыг усаар гарч Налайхаар дамжин Төв аймгийн Баян сум 140 км-урагшаа Өгөөмөр 40 км-буцаад Баян сумаар дамжин Улаанбаатар 150 км бүгд 410 км.Энэ замаас Туул голыг өгсөж машинаар 50-аад км яваад Доргонтын даваа (Хясаа) орчмоос явганаар Хагийн хар нуур 35 орчим км –Сарьдагийн хийд хүртэл 30-аад км зай бий байх. Явган явах (мориор явж болно) зай талдаа 60-70 орчим км болно. Тайлбар: Зарим газрын хоорондохь зайг ойролцоогоор авсан.Монгол улсын гавьяат багш, шинжлэх ухааны доктор, профессор Ш.Шагдар 2004. 6 сар Богд хан уул XII зууны үеэс Хэрэйдийн ван хан Тоорил Туулын хар шугуйд нутаглаж байснаар өмнө этгээдийн нь уулыг Хан уул гэх болжээ. Ван хан уг ууланд ан ав хийх, гал түлэхийг цаазлан хориглож байжээ. Манж чин гүрний үед 1778 онд Халхын ноёдын санаачилгаар уг уулын дархан цаазыг албан ёсоор баталгаажуулжээ. Энэ уулын 21 аманд цагдаа суулган жилд нэг удаа тахиж байхаар болсон буй. Хан уулын ар хөндийд Богд өргөмжит хаад нутаглах болсны улмаас Богд хан уул гэж нэрлэх болж, 1952 онд Чойбалсан уул өдгөө Богд хан уулаараа нэрших болов.Монголын эртний алдарт дархан газар Богд хан уулыг тайж тахих ёслол нэн ёсорхог болдог байв. Богд хан уулын Цэцээ гүнд тусгай сүмд Баатар бэйл, Шижир баатрын нум сум, эмээл хазаар байсан гэдэг. Зүүн хойд хяр дээр нь Бүүвэй баатрын харуул харж байсан домогт чулуун цохио буй. Богд уул Түшээ гүн цолтой байсан ба тахилгын үед овоонд нь мөнгө, мөнгөн ембүү өргөдөг байсан гэдэг. Богд хан уулын сүрэг гэж хоёр мянга шахам агт байсан ба энэ уулыг тахихад цэргийн яам, Гадаад яамны сайд нар очиж тахилгын байшинг онгойлгон Баатар бэйл, Бүүвэй баатрын эмээл хазаарыг гарган сэтэртэй моринд тохон, сэтрийг ариулж, уулын овоонд өргөл өргөн эмээл хазаарыг эргүүлж сүмд хийгээд Дүнжингаравын дэнжид ирж наадамладаг байжээ.Мөн тэнд Дүнжингаравын сүм гэж байсан агаад түүнд Богд уулын эзэн оршдог гэж үзэж байжээ. Богд хан уулыг Шашныг тэтгэгч их Богд хан хайрхан уул гэж нэрлэж байсан тул Богд хаант Монгол улсын тайх тахиглах ёслолын хуулинд “…Богд хан хайрхан уул, Хан Хэнтий уулын тэнгэрийг жил бүр зун, намар хоёр цаг дор хуучин удаагаар тайлагтун. Тайлах удаа бүр хэрэгсэх үхэр, хонь, дарс, боорцог, идээний зэрэг зүйлийг Халхын дөрвөн аймаг урьдаас зарлан бэлд.Дотоод яамнаас тайх өдрийг тогтоон айлдсаны хойно зарлигаар тайх бичгийн үг зохион шар цаасны эвхмэл айлтгаж, дээрхээс уулын тэнгэрт өргөх сум, хүж, торгыг Сангийн яаманд тушааж бэлдүүл. Шашныг тэтгэгч их Богд хан харйхан уулын тэнгэрийг тайлахуйд таван яамны тэргүүн сайдаас нэгэн хүнийг жишээлэн гаргагтун. Шашныг тэтгэгч их Богд хан хайрхан уулын тэнгэрийг тайх тэргүүн сайд мөрдөхүй дор:Зарлигаар тайх бичгийг хичээнгүйлэн үүрч засах ба өмнө удирдах түшмэдэд мөнхүү уулын цагдаа цэргийг захирах занги дарга нэжгээдийг гарга, хоёр хажууд жагсан явах нум, сум, саадаг, сэлэм зүүсэн дагалт хүн найм, харьяат сайдыг дагалдан ёслон мөргөх бэйс, гүнгийн зэрэг ихээхэн түшмэл хоёр хүнийг цөм Түшээт хан, Сэцэн хан хоёр аймгаас томилон гаргагтун.…Уулын тэнгэрийг тайхад Нийслэл хүрээнээс цорж лам нарыг гарахад хэрэглэх бөс гэр, ачилга тэмээ, хүнс, уналга зэргийг дөрвөн аймгаас бэлтгэн өг. Уналгын морийг мөнхүү уулын сүргээс нийлүүлэн хэрэглүүлэхээс гадна гагцхүү тахил бэлэг, зул хүжийн зүйлийг урьд ёсоор ламын сангаас гаргуулагтун.Уулсын тэнгэрийг тайх цорж лам нар тайлгын ном уншиж төгсөх лүгээ тэнгэрийн шүтээний өмнө хүжийн ширээ жагсааж тайх сайд хичээнгүйлэн зарлигаар тайх бичгийг ширээнд өргөн, талбайд дагалдах түшмэдийг авч тэнгэрийг угтах ёсоор гурвантаа сөгдөн, есөнтөө мөргөөд, босч буянт дарс гурван цом өргөмүй. Зарлигийн бичиг, хүж, торгыг хүжийн саванд шатаан тахигласны хойно тэнгэрийг үдэх ёсоор дахин гурвантаа сөгдөж, есөнтөө мөргөн ёслогтун” гэсэн байдаг.Полха /Богд/ Дүнжонгаравын залбирал тахил оршвойНамо гүрү Бүдха бодхисатва бхяа: эндэх огторгуйн түшмэл, газрын эсрүн Чингисийн язгуурыг сахигч Полха Дүнжингарав /Өмнийг тэтгэгч цагаан лавай О.С/ орны тэнгэр, шивдаг сэлтсийг тахил, балин, ариусгалаар баясган үйлдэх ёсыг товчлон хурааж зохиосу. Тахил балин ариусгалын зай, жансиг тэргүүтэн зургаан үсэгт тарни, зургаан мутраар чухаг хэрэгтэй болгон үйлдээд огторгуй дүүргэн адистидла.Их амгалан өөсөөн бүтэхүй номын бие ГүндсамбууИлт төгс жаргалангийн бие, сэтгэлээр хувилгасан бие ШагжтүвИдэт тарнисыг баригч Бадамжунайн ялгуусан эрхт ЗонховИйм гурван язгуурт тэнгэрийн чуулганууд бээр хутгийг соёрх.Өвөрчлөнгийн их амгалан орд өргөөнөөсӨндөр огторгуй газрын эрх баялаг их Чингисийн Өөр язгуур үндсийг тэтгэсэн дээд тэнгэр ДүнжингаравОрны тэнгэр, шивдаг нөхөд сэлт ажран соёрх.Өмнөдийн огторгуйд рид хувилгааны хүчин чадлыг барьсанӨөсөөн сэлгүүрэх цагаан үүлэн мэт ажнай хөлөглөсөнЦаст уул мэт цагаан сүлдэн тэнгэрийн их хаантанБаруун мутартаа дайсны амийг таслагч урт жадЗүүн мутартаа хорлогчийг хүлэх цалам барьжУлбалзан намилзсан торго, чимгээр үзэсгэлэнжээдХань хамсаа болсон тэнгэр, лус, шивдгуудХамаг нөхдийн хамт баясгахуйн ёсоор залрах болтугай.Үнэнхүү уужим саван дахь ариутгагч хоёр усан тахилын уйлгандҮзэсгэлэнт сайхан цэцэг, элдэв навч гишүүнийг дэлгэрүүлэнҮнэр шимт хүжсийн утааг үүлэн мэт бүрхүүлээдҮсэд гэрэлтэгч зул бадарснаар зүг бүхнийг гийгүүлэнХүж, усны үнэрийн анхилгаар бие сэтгэлийг хангаадХүмүүн дээдийн биеийг дэгжээгч идээ зоогийг уул мэт цогцлоонҮнэхээр яруу аялгуу элдэв цэнгэлийг дуурсгаадҮнэр өнгө, анхилгын хотол чуулган зуун амттаныгҮлэмж цуврилгүй амгаланг өгөгч рашаанаар адистидласныҮнэн гурван цагаан, гурван амтат үр жимс, элдэв самар тэргүүтэнИдээ зоогийн балинг уул овоо мэт цогцлууланСарны сүрчилгийн уйлгатай ижилдсэн тараг сүүСайн гүргэмийн өнгө төгөлдөр билгийн цайг дээжлэе.Элдэв үр жимсийн шимийн охь сүлд тэргүүтэнИдэт ундааны рашаан далай мэт хүрээлээдАрц зандан, агарваа тэргүүтний болонАятай сайхан үнэр төгс элдэв мод, эм танОлон зүйлийн үр жимс, элдэв торго, сайн бүхнийгОлж шатаасан сангийн утаагаар завсрын үзэгдлийг дүүргэсү.Асар дулаан баринтаг хувцад, шасар малгай, хөмөн гуталАгуу үзэсгэлэнт чимэг, сайн тавцант суудалБат бэх хуяг дуулга, хатан болд мэсийн зүйлБадралт төрийн долоон эрдэнэ, өлзийт найман тахилБарьж унах дээд морь, ачлагын атан тэмээБайнга үргэлж сүүн урсгалыг барин мөшөөхүйБас бус шалтгааныг арвитгасан сүргийн манлай үхэрҮнэт ноос, ноолуурыг үүтгэн баригч хонь, ямааҮзээрийн дайсан хулгай, араатны хөнөөл аврагч нохойҮргэлж газраар гүйгч гөрөөс араатан болонҮүлт огторгуйгаар бядагч шувууд болоод бялзуухай тэргүүтнээҮнэхээр хэрэгтэй бүхий л хав заслыг дутаалгүй өргөе.Гурван мянганыг хормын зуурт эргэх хүчин чадалтГуталгүй цагаан ажнайн хазаар ногт, үзэсгэлэнт чимгийн дээрЛагшингийн өнгө нь цайвар цагаан баясгалангаар мөшөөсөнЛавтайяа улбалзан намилзсан элдэв торгон баринтаг хувцастайТаарсан дайсны тотгодын амин үндсийг таслах хурц илдтэйТангараг доройтсон бүхнийг хоцроолгүй хүлэгч цалам барьсан Даамай урьдаас язгуур үндсийг сайтар тэтгэн зохиосонДалха-Сүлдэн тэнгэрийн хаан, нөхөд сэлтийг магтая.Алимад шалтгааны барилдлагат ба бүрний нөхөд сэлтийнАху нас цаг, хүчний учралын амны хишгийн язгуур үндэсАдуу мал, эд баялаг, хонь, ямаа, тэмээ, нөхөд, зардсанАлт, мөнгө, хив торго, чухаг хэрэгтэй эд эдлэлийг арвитга.Цаг бусын үлэмжийн их хур цас, хяруу мөндөр, ган халуунЦалгай хямрал, хэрүүл тэмцэл, хүн малын өвчинХүмүн ба хүмүн бусын санасан муу шалтгаан цөвүүн учралХүчир хөнөөлийн хорлолын үндэс бүхнийг хариулан буцаа.Ус хур цагтаа бууж, өвс ургамал, үр жимс дэлгэрээдУхаант хүн зоны амар баясгалангийн гэгээ машид арвижаадУрьдын ихэс дээдсийн сайн явдал өргөжөөдУлмаар асар цагаан буяны хичээлийн үйлсийг зохио.Сансар огторгуйд сайн гариг одыг сайтар учруулж,Сац бас газрын өлзийт хишиг буяныг сайтар арвижуулжСайн буяны хотол чуулганы цогт цэнгэлийнСайн амгалангийн өлзийт буяны билгийн хурыг буулгахэмээх үүнийг урт наст тэнгэрийн заяагаар уужим их газрыг эрхшээн хураасан тэнгэрийн зарлигийн газрын ариун Чингисийн язгуураас гаралтай Үзэмчин сэцэн чин ван Цэдэндондов, эх, хөвгүүд бээр энэ мэтийн нэгэнийг үйлдсү хэмээн дурдсанд зальхай дэмий явдалт Агваанлувсанчойндон бээр шашин амьтны огоотын цогт итгэлийн дээд сайжралыг дэлгэрүүлж, шавран Гунгаадэлэг бээр зохиосон Чингисийн язгуурыг сахигчийн солхыг шүтэн үйлдэхэд зөөлөн эгшигт дээдийн нийслэл Бээжингийн Бод чойлхагийн харш хэмээн алдаршсанд найруулсны бичээч нь хоёр хэлний өгүүлэхийн эрхэт гэцэл данзан болой. Сайн буян арвижтугай.

ЭЛБЭГ АМГАЛАНТ ГАЦАА

2008-04-03T14:35:00.000-07:00

1778 оноос эхлэн их хүрээ суурьшиж эхлэхэд Хятадын худалдаачид зүүн хүрээнээс зүүн урагш 4 мод буюу 4, 24 км зайд орших Улаан дов гэдэгт суурьшжээ. Энэ нь улиастайн голын хоёр салаа буюу баруун, зүүн Улиастайн хоорондох өндөрлөг гэдэг. Энэ сууринг Монголчууд элбэг амгалант гацаа хэмээн нэрлэсэн боловч Хятадууд энэхүү албан ёсны нэрээр нэрлэхийн оронд тус суурингийн олонхи болох худалдаачдын наймааныхаа нэрээр “Маймаачин” /худалдааны хот/ хэмээн алдаршуулжээ. Тэгээд яваандаа Монголчуудын дунд энэхүү Хятад нэр Сунжирсаар “Наймаа хот” хэмээн нэрлэгдсэн нь элбэг Амгалант гацааны төв хэсгийн нэр болж хувирчээ.Наймаа хот хэмээх төв хэсэг, баруун, зүүн хороо хэмээх гурван хэсэгт хуваадаг байсан. Төв хэсэг нь баруун, зүүн талдаа тус бүр 3, урд талдаа нэг /бүгд 7/ хаалгатай, барагцаалбал 2.5 ам дөрвөлжин км талбай эзэлсэн их шургааг хашаан /хэрэм/ дотор баруунаас зүүн тийш чиглэсэн гурван нарийн, хойноос урагш чиглэсэн нэг өргөн /бүгд 4/ гудамж бүхий зохион байгуулалтай байсан. Урдаас хойш чиглэсэн өргөн гудамж буюу хэрмийн гол хаалга улаан заазаас хоймрын голд орших Гэсэр сүмийн үүд хүртэл өргөн чөлөө талбай байв. Энэхүү өргөн гудамж буюу талбайд улаан заазаас гадна тус бүр явган хүний 2, жууз тэрэгний 1 /бүгд 3/ үүдтэй хүндэтгэлийн асартай хоёр их хаалга /арк/ байжээ. Их хэрмийн дотор дээрх дөрвөн гудамжаар бие биенээс заагласан долоон жижиг хороолол байсан. Үүний хамгийн том нь хэрмийн хойд ханын дагууд, баруунаас зүүн тийш нэвт гаргасан нарийн гудамжаас хойшхи хороолол юм. Бусад нь дээрх нарийн гудамжаас урагш, хоёр нарийн гудамж, улаан зааз хэмээх өргөн чөлөөний баруун зүүн талд, хоорондоо ижил хэлбэртэй зохион байгуулалт бүхий зургаан жижиг хороолол байв. Эдгээр 7 хороолол бүгд XVIII зууны хоёрдахь хагаст бүрэлджээ. Хамгийн том хороололд нь Гэсэр сүм, түүний баруун гарт Манж Чин улсын үед Хятад, Монголын хэрэг эрхлэх хэлтэс, түүнээс баруун тийш Номтын пүүс зэрэг хятадын худалдааны нөлөө бүхий томоохон пүүсүүд, зүүн гарт мөн пүүсүүд байсан. Хятад, Монголын хэрэг эрхлэх хэлтэс 1912 онд Манж амбантай хамт Монголоос хөөгдөж гарсны дараа 1924-1928 оны хооронд Гэсэр сүмийг эндээс нүүлгэж Улаанбаатар хотын баруун дамнуурчны баруун өмнөдөд буюу Тасганы овооны өвөрт /одоогийн байранд нь/ шилжүүлэн байрлуулсны дээр 1920-иод оны сүүлчээр хятадын худалдааг Монгол Улсын зах зээлээс шахан зайлуулснаар энэ хороолол төдийгүй Наймаа хотын төвийн хэсгийн зохион байгуулалт эвдэрч, одоо ганцхан Наймаа хотын хэрмийн баруун хойд өнцөгт байсан Номтын пүүсийн хашаа байшин л үлдээд байна. Наймаа хотын төвийн хэсэг буюу гадуураа шургааг хэрэмтэй хэсэгт байсан сүм хийдүүдийн Гэсэрээс бусад сүмүүд бүгд Наймаа хотын их хэрмийн зүүн өмнөд хороололд, шорон нь баруун өмнөд хороололд байжээ. Зүүн өмнөд хорооллын зүүн өмнөд өнцөг дотор тэнгэрийн зурхайн “Одон сүм”, баруун гарт нь Күнз богдын сүм, Заргачийн яам буюу Наймаа хотын даргын газрын хэсэг, бас Цагаан малгайтны сүм буюу Магомедын сүм тус тус байхад Одон сүмийн хойд талд Дарь-Эхийн сүм, баруун гарт нь Эрлэг хааны сүм, Мужааны буюу урчуудын сүм, Заргачийн яамны нэг хэсэг зэрэгцэн байсны баруун талд нэгэн таримал улиас байсан нь одоо ч буй. Эдгээр сүмүүдээс Дарь-Эхийн сүмийн барилгад 1922 онд байгуулагдсан Амгалангийн бага сургууль байрлаж байжээ. Энэ сургууль анх 10 хөвгүүд 40 охидтой байгуулагдаад 1924 оны үед 73 хүүхэдтэй болжээ. Энэ сургуулийн анхны захирал нь шилэн Гомбожав, удаах нь Хадын Насанбуян, зохиолч Чимэдийн эцэг Чойжил нар байсан гэдэг. Тус сургуулийг Консулын дэнж рүү нүүснээс хойш эзгүйрч байгаад одоо Дарь-Эхийн сүмийн үйл ажиллагааг дахин сэргээгээд байна.Эдгээр сүмүүд бүгд Хүрээн дэх Хятадын харьяат нарын мөргөлийн газар байсны дээр Дарь-Эхийн сүмийн үүдэн дэх боржин чулуун багануудыг 1783 онд урлан бүтээсэн гэдэг. 1915 оны үед Нийслэл хүрээнд Чулуучны газар 2 нь Наймаа хотод байсан тухай баримт буй. Түүнээс гадна А.П.Болобаны нэрлэж тооцсоноор 1912 онд Наймаа хотын хэрмэн дотор Хятадын худалдааны 25 том пүүс байжээ. Энэ пүүсүүдийн зарим нь хэрмийн гадна талд ч байжээ. Наймаа хотын их хэрмийн баруунаас зүүн тийш зэрэгцэн 3 нарийн гудамжийг баруун хойд, зүүн хойд, Заазын гудамж, баруун, Зүүн заазын гудамж, Баруун өмнөд, Зүүн өмнөд заазын гудамж хэмээн нэрлэдэг байсан бөгөөд хэрэм бүхий хэсгийн дээрх гудамжуудад буй хаалгуудыг шөнийн цагт түгжиж, өдөр онгойлгоно. Улаан зааз хэмээх урд талын төв их хаалганд шөнө бүр тогтмол харуул манаа тавьдаг. Тэд Наймаа хотын төв /хэрмэн доторхи/ хэсгийн энх амгаланг хамгаалах үүрэгтэй байжээ. 1921 оны өмнөх Наймаа хотын баруун хойд заазын гудамжны эхэнд Номтын пүүсийн баруун талд жанжин Сүхбаатарын нэрэмжит Амгаланбаатарын клуб /одоогийн Соёлын төв/-ийн барилга барьснаар энэ гудамжийг “Жанжны гудамж” хэмээн нэрлэж, хуучин төрхөөр нь хадгалж үлдэх үйл ажиллагаа явуулж байсан.Наймаа хотод хятад пүүсүүдээс гадна Норвеги улсын харьяат Мамима хэмээгч эзэнтэй нэгэн пүүс байсны дээр Монгол нутгаар дайруулан цахилгаан мэдээний шугам байгуулах тухай Орос, Манжийн 1892 оны гэрээний дагуу уг ажил эхэлж 1899 онд дуусгаад 1902 онд Дани улсад түрээсээр өгсний учир энэ шугам “Данийн шугам” хэмээн алдаршсан. Хиагт Чуулалт хаалга хотыг холбосон телефон шугамын хүрээний станц нь Наймаа хотын их хэрмийн дотор Гэсэр сүмийн зүүн урд талд Мужааны сүмийн арын гудамжинд байжээ. Монгол Улс тусгаар тогтнолоо сэргээсний дараа 1915 онд энэ станцаг Амбан ханы хороонд Шүүх яамны баруун талд шилжүүлэн байрлуулсан байна.Баруун хороо Наймаа хотын төв хэсгийн хойд талаар хэрмийн гадуур хэдэн гудамж худалдаачид байсны баруун хойд талд нэгэн том сүм байсан нь эрлэг хааны хойд сүм бөгөөд эндээс зүүн хойш Ногооны газрын хойд талд тусгай хашаатай оршуулгын газар байсан нь цогцсоо Цагаан хэрмийн цаадах нутаг руугаа тээвэрлүүлэх бэл хөрөнгөөр ядуу хятадуудын оршуулга байсан гэдэг. Эрлэг хааны хойд сүмээс баруун урагш Наймаа хотын их хэрмийн баруун талаархи монгол хорооллыг ерөнхийд нь Баруун хороо хэмээн нэрлэдэг байв. Баруун хороо нь одоогийн Амгалангийн соёлын төвөөс урагш дөрвөн гудамж гэр хороолол байсан нь их хэрмийн баруун талын гурван үүд голлосон “Баруун хойд, баруун, баруун өмнөд зааз” гудамжны үргэлжлэл болон эхэлсэн гудамжууд байв. Энэ хороонд зохиолч Д.Нацагдоржийн эхнэр Пагмадуламын эцэг мужаан Дамдингийнх суудаг бав. Нийслэл Хүрээний зургаас үзэхэд Баруун заазын гудамжинд багахан талбайтай хиймэл нуур, хөвөөнд нь таримал улиас байжээ. Мөн Баруун өмнөд заазын гудамжнаа Чойнхорлин хэмээх багахан хурлын газар байсан бол Наймаа хотын их хэрмийн өмнүүр баруунаас зүүн зүгт нэвт гарсан өргөн гудамжийг Гаалийн гудамж гэдэг байсан. Энэ гудамж 6 метр орчим өргөн гудамжны эхэнд нь томоохон хурлын газар байсан нь зурагт тэмдэглэгдсэн байдаг. /Нэр нь тодорхойгүй/Гаалийн гудамжны урд эхэнд Богд хаант засгийн жилүүдэд бас нэгэн хурал байсныг Улааны шашны зодоч нарын хурал гэдэг байсан. Зодоч нарын хурлын зүүн талд тусгай хашаанд Дашсамданлин дацангийн Монгол-Хятад уран барилгын маяг хосолсон том дуган байв. Эндээс зүүн тийш Наймаа хотын хэрмийн баруун урд талд Дэжидлин хурлын том гэр дуган байхад түүний зүүн хамар хашаанд Гаалийн хороо байжээ. Их Хүрээнээс Хятад руу явах ужин хөсөг энд ачаа бараагаа шалгуулж өнгөрдөг байсан. Гаалийн хорооны зүүхэнтэй Наймаа хотын их хэрмийн гол хаалгыг хаасан их ямпай байсан ба энэхүү ямдайн зүүн талд бас нэгэн дуган байсан нь Дагдлин хурлын газар байв. Энэ л бүх хэрмийн гаднах дуган сүмүүдэд /эрлэг хааны хойд сүмээс бусад нь/ монгол лам нар бурхны шашны хурал ном хурдаг газрууд байжээ. Зүүн хороо. Наймаа хотын их хэрмийн зүүн талаархи Монгол гэр хорооллыг ерөнхийд нь Зүүн хороо хэмээн нэрлэдэг байсан. Зүүн хороо нь одоогийн Ботаникийн цэцэрлэгээс урагш Зүүн Улиастайн голын баруун дэнжээс Наймаа хотын их хэрэм хүртэлх зайд хэрмийн зүүн талын хойноос урагш чиглэсэн гудамжны зүүн талд баруунаас зүүн чигт чиглэсэн 5 гудамж /нэг гудамжинд 5-9/ айлууд байв. Эдгээр гудамжуудын гурав нь их хэрмийн зүүн талын гурван үүд голлосон зүүн хойд, зүүн, зүүн өмнөд зааз гудамжны үргэлжлэл болж эхэлсэн гудамжууд байв. Гэвч зүүн хорооны энэ гудамжуудыг тэнд байсан Хятад худалдааны Хань-И-Юань, Сэн-Та-Лунь пүүсийн нэрээр XX зууны эхэн үед Зүүн хойд заазын гудамжийг Сэн-гийн гудамж, Зүүн заазын гудамжийг Хан-гийн гудамж хэмээн нэрлэж байжээ. Хан-гийн гудамжны эхэнд Хань-И-Юань пүүс байсан гэнэ. Түүнээс гадна энэ гудамжинд багахан химэл нуур, эрэгт таримал хайлаас байсан гэж ахмад хүмүүс ярьдаг, хүрээний зурагт таримал мод нь тэмдэглэгдсэн байдаг.Хан-гийн гудамжны дунд хавьд Тахарынхан гэдэг удам дамжсан баячууд байжээ. Эд нар Манж Чин улсын үед өртөөнд бусдын ацаг авсаар байгаад баяжсан хүмүүс байв. XIX зууны эцэс, ХХ зууны эхэн үеийн нэрд гарсан тахар Дүгэрсүрэн гэгч баян айл энэ хашаанд байсан гэдэг. Дүгэрсүрэн нь Сүхбаатарын эхнэр Янжмаагийн хойд эцэг байв. Тэрээр 1894 онд Янжмаагийн эх Сэрээнэнг Нэмэндэй хүнд гэгчээс салгаж авсан, тэгэхэд Янжмаа дагаж ирсэн охин нь юм байжээ. Хан-гийн гудамжны урд талд Зүүн өмнөд заазын гудамж гэж байв. Энэ гудамжинд академич Ш.Нацагдоржийн хадам эцэг Х.Насанбуянгийнх /1901 онд төрсөн/ суудаг байжээ. Зүүн өмнөд заазын гудамжны ур дахь гудамжийг Гаалийн гудамж гэнэ. Энэ гудамж Наймаа хотын их хэрмийн урдуур баруунаас зүүн зүгт нэвт гарсан гудамж байсан юм. Гаалийн гудамжны зүүн хэсэг буюу Наймаа хотын зүүн хорооны хамгийн урд талын энэ гудамжинд хойд талдаа дөрөв, талдаа бүгд 8 айл л байжээ.Гаалийн гудамжны эхэнд Норов гүнгийнх нэлээд том хашаатай байгаад хашааныхаа зүүн хэсгийг тасдаж дундуур нь хамарлаж хуваагаад зүүн хэсгийг нь Дүгэрсүрэн тахарт өрөнд өгчээ. Дүгэрсүрэн өөрөө хашаа байшинтай учир өрөнд авсан энэ хашааг Сэцэн хан аймгийн Далай вангийн хошууны харьяат Яатуу хэмээх хочтой Раднаагийн Даваагийнхаар эзэгнүүлж сахиул тавьжээ. 1890 онд Дүгэрсүрэн тахарын илүү хашаанд Сэцэн хан аймгийн Ёст засгийн хошуунаас Цагаан дээлт Дамдин, эхнэр Ханджав, хүү Дэндэв нарыгаа дагуулсаар, Даваагийн дотно танил Дондовоор уламжлуулан ирж суужээ. Даваагийн зүүн хамар хашаанд Дэжид авгайнх, зүүн талд нь Цагаан өвгөн зайсангийнх, энэ дөрвөн хашааны хаалга бүгд урагш харсан байхад уг гудамжны урд талын эхний Насан хүлээчийнх болон Цэрэнпунцаг зайсангийн хаалга урагшаа, Санз хятадынх, Лувсанданзан бэйсийн хаалга хойшоо харсан хаалгатай байжээ.1893 оны хоёрдугаар сард Даваагийн сахиж байсан энэ хашаанд Дарь-Эхийн сүмийн манаач Цагаан дээлт Дамдины гэрт хүү Сүхбаатар төржээ. 1922 онд Цагаан өвгөн зайсангийн хашаанд Сүхбаатарын санаачилгаар Амгалан дахь МХЗЭ-ийн анхны үүр байгуулагдсан байна. Энэ үүрийн дарга нь Батмөнх байсан ба мөн /1922/ онд Цэрэнпунцаг зайсангийн хашаанд тэдний хүргэн Лосол гуайн санаачилгаар Амгалан дахь МАХН-ын анхны үүр байгуулагджээ. 18 настай Сүхбаатарыг харьяат хошууны нь тамгын газар хол дахины албанд хөөн явуулах мэдээ авмагц тэрээр Түмт өртөөний вангийн дагалт улаач байсныгаа больж Гилжгий хүү, Хуушаан нартай хамтран Лувсанданзан бэйсийнд мод бэлтгэх ажилд хөлсөөр зүтгэж, 1911 оны зун Туулаар сал урсгаж зуссан байдаг. Бас 1921 оны эхээр Барон-Унгерн хамгийн түрүүн Лувсанданзан бэйсийнд бууж, эндээс монголчуудыг цэрэгтээ элслүүлэн авах үйл ажиллагаа явуулж байжээ. Лувсанданзан бэйсийнд салчин байх үедээ Сүхбаатар 1910 онд 17 настайдаа авгай авч Хужирбулангийн урд дахь Туул голын хар усан тохойд эхнэр Янжмаатайгаа дэр нэгтгэчихсэн цаг байв.1924 онд Улиастайн голын Улаан довын лус тахиж байх үед эх Ханджав нь Сүхбаатарыг төрүүлсэн газар Амгалан дахь МХЗЭ-ийн гишүүдэд өөрөө зааж өгснөөр Сүхбаатарын төрсөн газар овоо босгож 1890 онд Дамдин, Ханджав нарын ирж орсон шавар байшинд эвлэлийн соёл хүмүүжлийн ажил явуулж дуулж бүжиглэж байснаар энэ хашаанд одоогийн тус хорооны соёлын төвийн үйл ажиллагааны эхлэл тавигджээ.1967 онд Сүхбаатарын төрсөн газрыг Улаанбаатар хотын Эвлэлийн хороонд эвлэлийн ахмад гишүүн Батмөнх нар зааж өгснөөр тэр жилээс нь эхлээд бид мэддэг болж улмаар 1993 онд Сүхбаатарын төрсний 100 жилийн ойг тохиолдуулан урьдын наймаа хотын зүүн хорооны урд талын хэдэн гудамжны нутгийг тохижуулж эх Ханджавын нь анх зааж өгсөн газарт “Дамдины Сүхбаатарын төрсөн газар шороо 1893-1923” гэсэн үг, тоо бүхий боржин чулуун хөшөө, хүндэтгэлийн дөрвөн хатга зэргийг байгуулж тохижуулсан түүхтэй. Д.Сүхбаатарын төрсөн энэхүү элбэг Амгалант чацааг 1925 оноос Амгаланбаатар хэмээн нэрлэх болжээ.-Монголын Нийслэл хүрээ нь 1911-1921 оны үед дунджаар 100000 орчин хүн амтай Зүүн хүрээ, Гандан, баруун зүүн Дамнуургачин, элбэг Амгалант гацаа Амбан ханы хороо зэрэг гудамж орон сууцны гучаад хэсгүүдээс бүрдсэн тэр үеийн Монголын улс төр, эдийн засаг шашны соёлын хамгийн том төв хот байлаа. Энэ хотын хүн амыг угсаатны талаар авч үзвэл Монгол, Хятад, Орос, Төвд, Англи, Америк, Польш, Норвеги, Швед, Герман, Япон, Солонгос, Еврей, Турк зэрэг улс үндэстэн төлөөлөгчид цугларан, шашин шүтлэгийн хувьд. Бурхны, үнэн алдартны, Мусульман, бөөгийн зэрэг шашин мөргөл дэлгэрсэн орон байжээ. Бас энэ хотод Манж, Монгол Хятад, Орос хэл бичгийн сургууль, хятадын хоёр театр Оросын, Америкийн, Кино танхим, Орос клуб, хүн малын Европ эмнэлэг, эмийн сан бүхий соёл урлагийн газруудтай, багш, эмч, зураач, хөгжимчин, соёл урлагийн ажилтан, бичиг цэргийн ажилтан, албан хаагчид ч олонтой байжээ. Зүүн хүрээ Гандан хийдэд Хүрээ 30 аймаг 10 дацан байв. Монголын Нийслэл хүрээнд Монголчуудын үндэсний соёлын төвүүд ч олж байсан бололтой. Нэгэн жишээ дурдахад:Хүрээний зүүн өмнөд хэсэг сангийн яамны хорооны Гоожингийн гудамжинд гэртэй Хунданхүү гэгч айлд үглэж хуур хөгжим эгшиглэж дуу хуур болдог айл байсан тухай ардын зураач Л.Намхайцэрэн дурсан ярьдаг байсан. Ийм айл нийслэл хүрээнд олон байсан бөгөөд эндээс шинэ дуу ч төрдөг байжээ.Түүнээс гадна Нийслэл хүрээнд Хятадын худалдааны 160-аад дэлгүүр, Оросын худалдааны 26 дэлгүүр байсны дээр 1915 онд Хятадын харьяа нарын үйлдвэр, үйлчилгээний 445 газар байсны 217 нь баруун дамнуургачинд, 122 нь баруун өмнөд хороонд, 26-ны амбан Ханы хороонд, 71 нь Амгаланд, 4-ны зүүн өмнөд хороонд 5 нь зүүн дамнуургачид тус тус байсны дээр Монголын Нийслэл хүрээнд дан ганц хөлсний хөдөлмөрийг эрхэмлэдэг ноос угаах, арьс шир боловсруулах зэрэг 19 үйлдвэр аж ахуйн газрууд байсан нь монголын шинэ харьцааны эхлэл байлаа.
Богдын шар ордон
Чойжин ламын сүм.
Да хүрээний байдал
Дамбадаржаалин хийд
Дашчойнхорлин хийд
Дашчойнхорлин хийдийн цам.
Шар орд
Зүүн хүрээний гэр хэлбэрт дуган. .
Амгалан дахь Дарь эхийн сүмийн үүдэн дэх хос чулуун багана.

ХҮН ЧУЛУУНЫ ХОНХОРЫН ЗҮҮН ДЭНЖИЙНХЭН

2008-04-03T14:34:00.000-07:00

Сэцэн хан аймгийн жасааны дэнж 1778 онд их хүрээг Сэлбийн хүн чулууны хонхорт ирж бууснаас хойш 8 жилийн дараа энэ хонхорын зүүн талын дэнж дээр 1786 онд Халхын Сэцэн хан аймгийн суурин жасааг байгуулжээ. Суурин жасаа гэдэг бол их хүрээнд урт, богино жасааг байгуулжээ. Суурин жасаа гэдэг бол их хүрээнд урт, богино хугацаагаар аж төрөн суудаг хөдөөгийнхөн буюу харчуудыг баримтлан захирдаг газар бөгөөд ийнхүү хөдөө нутгаас ирж суугчдыг “Сул хоргодон суугчид” эсвэл “Хэрмэлүүд” хэмээн нэрлэдэг байжээ. Сул хоргодон суугчид гэдэг нь их хүрээнд байгаа аймгийнхаа харъяа газар ажил хийгээгүй буюу ажилгүй хоргодон суугаа хүн гэсэн ойлголт ажээ. Тэгээд ийм сул хоргодон суугчид, хэрмэлүүдийг баримтлан захирах газрыг “Хэрмэлийн жасаа” ч гэж нэрлэдэг байсан. Их хүрээний харчуудыг ерөнхийд нь шавийн харчууд, бусад харчууд хэмээн хоёр хуваан үзэж байв. Шавийн харчууд гэдэгт Жавзандамба хутагтын их шавийн отог багуудаас их хүрээнд ирж суурьшсан /лам нар биш/ харчуудыг хэлэх ба шавийн харчууд нь их хүрээнд тусгай хороололд харъяалагдаж төвлөрдөг байсан. Тэгвэл бусад харчууд нь харьяат аймаг хошууныхаа нэрээр, аймгийнхаа суурин жасаанд бүртгэгдсэн хүмүүс байлаа. Эдгээр хүмүүсийг харъяат аймгийн нь суурин жасаа, харьяат хошуудынх нь нэрээр цэрэгт татах, алба гувчуур хураах, өртөөнд алба хаалгах юмуу эсвэл нутаг хошуунд нь хөөж буцаах, дайчлан баривчлах эрхтэй газар байжээ. Сэцэн хан аймгийн жасааг 1912, 1913 онд үйлдсэн Монголын Нийслэл хүрээний зурагт сангийн Яамны хорооны зүүн талын дэнж дээр 16-17 байшин 10 гаруй том жижиг хашаа бүхий багахан шиг гэр хороолол байснаар тэмдэглэсэн байна. Энэхүү хороололд асартай ямпайтай хаалга бүхий дотроо сүмтэй бас хөлтрөгтэй өргөө гэртэй том хашаа, хорооллынхоо баруун хойд талд онцгойдуу байгаагаар тэмдэглэсэн нь мөнхүү суурин жасааны албан байр мөний дээр хороололын нүүрний гудамжинд үүдэндээ хайс бүхий гурван хашаа байгаа нь аймгийн суурин жасааны орчинд барьсан тус аймгийн аль нэг хошууны засаг ноёны орд хашаа бололтой. Тэр үед төрийн байгууллагын их бага ноёдын зэрэг хэргэмийн өндөр намыг орд өргөөний үүдний ямтай, хайс, жартаа, хашааны болон хаалганы нуруу модны хэлбэр дүрс, өнгө зэргээр илэрхийлдэг байсан. Сэцэн хан аймгийн суурин жасаанд бүртгэлтэй тус аймгийн Ёст засаг Гаадангийн хошууны харьяат нарын 1892 оны бүртгэлд “Хар Дамдин ам 3” гэж бүртгэсэн нь тэр үед цагаан дээлт Дамдин эхнэр Ханджав, хөвгүүн Аранжин гуравыг хэлж буй бөгөөд тэр цагт Дамдин, Ханджав хоёр ахмад хөвүүн Дэндэвээ ам бүлээсээ гаргаж Зүүн хүрээний нэг ламд толгойгоор өгчихсөн үе байжээ. Гэтэл Бадаргуулт төрийн 20/1895/ онд бүртгэсэн бүртгэлд “Хар Дамдин өрх 1 ам ” гэсэн нь Дамдин, Аранжин нарын дээр 1893 он буюу 15 дугаар жарны хөх усан могой жилд төрсөн хөвгүүн Сүхбаатар нарын 4 ам бүлийг бүртгэсэн хэрэг байжээ. Ийнхүү их хүрээнд байсан аймгуудын суурин жасаа нь харъяат аймгийнхаа их хүрээнд байгаа харчуудыг жил жилээр бүртгэж аль хошууны хэн гэгч хүн , төрж ам бүл нь өсөж байгааг нарийн судалдаг байжээ.Тийм ч учраас 1895 онд Сэцэн хан аймгийн Ест засаг Гандангийн хошууны тамгийн газраас их хүрээнд байгаа аймгийнхаа суурин жасаанд ирүүлсэн нэг бичигт “Хүрээний газар сул хоргодон суугаа хар Жансран, Дамдин, Сэрээтэр, Түмэнбаяр, Буяндэлгэр нарын таван өрх 22 ам хүнийг хураан аваачуулья хэмээн тушаасныг дагаж, эдгээр сул хоргодон суугаа нэр бүхий бичиглэгдсэн ардууд ба жич хэрэн очиж хэсүүчлэн шургаж явагчдын хамтаар хураан аваачуулахаар харъяат хошууны тайж Уртнасан, ард Дугаржав” нарыг томилон явуулсан тул хүрч хүрмэгц эрхэм жасааны газраас тусгай элч, зарлага хүн томилон мордуулж тэдгээр сул хоргодон суугчдыг хавчин хөөн гаргалцаж хураан авчруулахад саадгүй болгож тус олгоно уу хэмээн үүний тул өргөн илгээв. Бадаргуулт төртэй 20 дугаар он 4 сарын 27” гэжээ.Американ дэнж. Гэтэл XX зууны эхэн үед Америк улсын (Тяньжин хотод салбартай Юэн-Фунг-Трединг-Гуго мандал пүүс Молуни бас Америк Хятадын хувь нийлүүлсэн “Ма-лы-хун-гунь-ши” хоршооны төлөөлөгчдийн газар, Андерсемярын пүүсийн салбар зэрэг байрлах болсноор хүрээнийхэн Сэцэн Хан аймгийн жасааны дэнжийг 1909, 1910 оны үеэс 1950-иад он хүртэлх хугацаанд Американ дэнж хэмээн нэрлэж байв. 1930-аад онд энэхүү дэнжийн зүүн урдах дов дээр шинэ шорон барьж энэ шоронд олон мянган хүнийг хэлмэгдүүлж байсан учир билгүүн номч Б.Ринчен “Хүний мах бэлтгэлийн үе”гэж зөвөөр нэрлэдэг байсан1.Хожим төв шоронгийн энэ барилгыг арьс өнгөний өвчнийг анагаах эмнэлгийн төв байр болгон засварлаж , Төв хорихыг эндээс Ганц худгийн аманд шилжүүлэн байрлуулсны дээр урд Америк улсын пүүс дэлгүүрүүд байсан дан байшингуудыг буулгаж нутаг дээр нь улсын нэгдсэн II тусгай эмнэлгийн барилга, байгууламж сүндэрлэн боссоноор энэ дэнжийн шинэ нэр ч мартагдаж одоо II эмнэлгийн бүс нутаг гэх болжээ. 1980-аад онд II эмнэлгийн урд талаар байсан гэр хороолол үгүй болсноор урьдын цагт Сэцэн хан аймгийн суурин жасааны нутагт одоо нийслэлийн XIII хорооллын орон сууцны гурван өндөр байшин барьсан нь холоос харагдаж байдаг. Шорон байгаад арьс өнгөний эмнэлэг болосн байшинг хэлмэгдэгсдийн шаардлагаар буулгасан, нутаг нь XIII хорооллын үйлчилгээний төвийн орчимд буй. Хүний цус урсаж байсан газар монголчууд гал голомтоо бадраахыг язгуураасаа цээрлэсээр ирсэн түүхтэй.Консулын дэнж Улаанбаатар хотын орон сууцны XIII хорооллын үйлчилгээний төвийн зүүнтэйх жалга буюу зүүн дөрвөн замын бэлчирээс зүүн тийш, Офицеруудын ордны зүүн гудамж хүртэл хойд тал нь Маахуур буюу Маахууз толгойн урдах дэнжийг 1860-аад оны үеэс “Консулын дэнж” хэмээн нэрлэж ирсэн байна. 1862 онд Монголын Их Хүрээнд Орос улсын консулын газар байгуулж, түүний хоёр давхар модон барилгыг 1863-1865 онд Их Хүрээн дэх Сэцэн хан аймгийн суурин жасааны дэнжийн зүүнтэйх дэнж буюу Маахуур толгойн энгэрт, Хүрээнд сууж хэрэг шийтгэх Манж сайдын газраас газрын зөвшөөрөл авч барьжээ. Тэр цагаас:Манай Хүрээний зүүхэнтэйМанжийн Хүрээний баруухантайМаахуур толгойн энгэртӨндөр ногоон байшинтайӨрмөг танзан дээлтэй” Оросын улсын консулын газар байрладгийг Хүрээнийхэн нөхөрсөгөөр шоглон шүлэглэсэн байдаг. Консулын дэнж гэдэг энүүхэндээ бас нэлээд уудам газар болохоор уг дэнжийн баруун захаас нь товч тайлбарлаж эхэлье.Консулын дэнжийн баруун өмнө захад Оросын хүн эмнэлгийн хашаан дотор нэгэн жижиг модон байшин буй. Энэ байшинд одоо хороо захиргаа байрладаг. 1950-иад он энд “Консулын аптек” байрлаж байсан. Энэ байшинд 1912-1916 оны үед Данчинов гэгч нэгэн буриад айл суудаг байв. Тэрээр Консулын Орос-Монгол хэвлэлийн хорооны хашаанд байртай Монгол-Буриад сургуулийн захирал багш хүн байжээ. Энэхүү хэвлэлийн хороо нь одоо Улаанбаатарын орон сууцны 15 дугаар хорооллын 66 дугаар байрны орчимд байжээ. Энэ сургууль 1914, 1915 оны хичээлийн жилд байгуулагдсан Насанбуян Х, Дэмбэрэлдаш, Галбадрах, Батжаргал, Юндэндорж, Бандихүү, сүүлд нэмсэн Чойбалсан нарын 7-хон хүүхэдтэй сургууль байжээ. Энэ сурогуульд Данчиновоос гадна Санжмятав гүн гэгч нэгэн монгол багш байв. Гэтэл 1916 онд Данчивыг гудамжинд явж байхад нь Абищеев гэгч буудан алсан учир сургууль нь эзэнгүйдэж эдгээр 7 хүүхдийг Гадаад хэргийн бүгд захиран шийтгэгч яамны дэргэдэх “Монгол-Орос хэл бичгийн сургууль”-д шилжүүлсэн гэж Хадын Насанбуян гуай хуучилдаг байсан.1913, 1915 оны үед Орос-Монгол хэвлэлийн хороонд “Шинэ толь” Нийслэл хүрээний сонин бичиг” гэдэг сонин хэвлэгдэж эхэлсний учир Консулын орос сургуулийн Монгол хэлний багш Д.Бодоогийнх энэхүү хэвлэлийн хорооны хашаанд шилжин ирснээс хойш эднийхээр тус хэвлэлийн хорооны механик большевик үзэлтэй М.И.Кучеренко гэгч Бодоогийнд байнга ирж тэдний хооронд Оросын хувсгалын тухай гэх мэт сэдвээр яриа болж, энэ ярианд Бодоогийнд суудаг, Оросд хэдэн жил суралцсан Чойбалсан ч идэвхтэй оролцдог байжээ. Энэ бүхнээс улбаалан большевик М.И.Кучеренко, Ю.Ч.Гембаржевский нарын шууд оролцоотойгоор түүхэд “Консулын бүлэг” хэмээн нэрлүүлсэн нэгэн нууц бүлэг 1918 онд бүрэлджээ. Энэ бүлгийнхэн большевик үзэлтэй буриад багш Денчинов агсны байранд цугларч ажил хэргээн зөвлөдөг байв. Тус бүлэгт Д.Бодоо, Х.Чойбалсан, Д.Лосол, С.Жамъян нарын голдуу Их шавийн харьяат лам нар бүхий 10 гаруй хүмүүс байсан. 1920 оны зургадугаар сарын 5-нд Д.Бодоогийн санаачилга зүтгэлээр Консулын бүлэг Данзан, Сүхбаатар нарын үүсгэсэн Зүүн Хүрээний бүлгэмийнхэнтэй нэгдэж Монгол ардын намыг албан ёсоор байгуулжээ. Ийнхүү консулын бүлэг, Зүүн Хүрээний бүлгэм, МАН-ын гишүүдийн хурал, зөвлөлгөөн 1918 оны өвлөөс 1921 оны гуравдугаар сарын 1 хүртэл хугацаанд 34 удаа болсны 29-ийг нь Д.Сүхбаатар зарласны зарим нь /тухайлбал 1920-6-20 ны зөвлөлгөөн / энэ байшинд болжээ. Ийм учраас Х.Чойбалсан 1946 онд энэ байшинг өөрөө зааж өгч хананд нь “Энд их жолодогч Д.Сүхбаатар хувьсгалын анхны нууц бүлгэмийнхээ нөхөдтэй ажиллаж байв“ гэсэн үг үсэг бүхий дурсгалын самбар хадуулсан байна.Консулын дэнжийн өөр нэгэн чухал түүхт газар бол Маахуур толгой, Монгол цэргийн музейн орчим газар юм. 1896 онд Цагаан дээлт Дамдин Сэцэн хан аймгийн суурин жасааны газар /галчаар/ ажиллах болмогцоо толгойн баруун сугад буй Сэцэнхан аймгийн харьяат ядуучуудын хороололд ирж буужээ. Тэр үед Сүхбаатар 3, 4-хөн настай байжээ. Монгол цэргийн ирээдүйн их жанжин Д.Сүхбаатарын хүүхэд ахуй үедээ тоглож байсан энэ газар зуугаад жилийн дараа Монголын цэргийн музей байрлаж байна. Энэ музейгээс урагших өргөн чөлөөний адагт Г.К.Жуковын хөшөө буй. Дэлхийн II дайнд нэр нь дуурссан ЗХУ-ын маршал энэ хүн Монгол улсын тусгаар тогтнол, нутаг дэвсгэрийн бүрэн бүтэн байдлын төлөө тэмцэлд үнэлж баршгүй их гавьяа байгуулсан хүн юм. Тийм ч учраас 1981 онд Г.К.Жуковын хөшөөг энд байгуулж, нээсэн юм. Энэ хөшөөг Улсын барилгын зургийн төв институтын архитекторч Н.Уртнасангийн гаргасан зураг төслөөр бүтээж, дэргэд нь Г.К.Жуков жанжны 1939 оны аравдугаар сараас 1940 оны тавдугаар сар хүртэлх хугацаанд сууж байсан байшинд “Г.К.Жуковын гэр музей” байгуулсан байна. Хожим Жуковын байр сууц хөшөө дурсгал байгуулсан энэ дэнжийн урд хамар дээр 1925 онд Улсын тээх нэвтрүүлэх хороог 12 авто машинтайгаар байгуулж, Алтанбулаг, Жанчхүү зэрэг газар тус газрын салбарыг нээсэн бөгөөд энэхүү тээх нэвтрүүлэх хорооны суурин дээр хоёрдугаар авто бааз байгуулагджээ.Оросын консулын байрнаас баруун тийш хагас мод зайд 1906 онд сүмийн буух газар худалдан авсан боловч тэнд сүм барьж амжаагүй байтал Орос-Монгол хэвлэлийн хороо байгуулжээ. Бодоо, Чойбалсан нарыг энэхүү сүмийн хойд талын хашаан дотор анх байх үед Бодоогийнд Харбин хотоос хөх цаасанд баглаж боосон сонин ирдэг байсан гэдэг. Энэ нь 1909 онд Хятадын Дорнод төмөр замын орос хүмүүсийн захиргаанаас эрхлэн хэвлүүлж байсан “Монголын сонин бичиг” байжээ. Бодоо энэ сонины мэдээлэгч бөгөөд Их хүрээн дэх тараагч байжээ.1865 онд ашиглалтанд орсон консулын барилгын нэгдүгээр давхрыг 1869-1870 онд зүүн тийш нь сунгаж дээр нь сүмийн орой бариад 1872 онд Эрхүү хотын Благовешенийн сүмийн лам Николай Соколов, үнэн алдартан шашны их лам Пароенай нар Эрхүүгээс ирж, Их Хүрээнд барьсан уг сүмийг “Ариун Троицкийн сүм” хэмээн аравнайлсан байна. Оросын консулын энэхүү “Өндөр ногоон байшин”-д 1921 он хүртэлх хугацаанд хүрээнд суусан Орос улсын бүх консулууд болон 1872 оноос хойш “Үнэн алдартан” шашны “Ариун Троицкийн сүм”-ийн бүх их лам нар аж төрөн сууж, ажил үйлсээ явуулсаар ирсний дээр Монгол орныг судалсан хийгээд Монголоор дамжин өнгөрсөн Орос болон Европын зарим орны эрдэмтэд, жуулчид энд алба, амины хэргээр бууж мордож, урт, богино хугацаагаар байрлаж байсан түүхтэй.1921 оноос хойш энэ байшинг янз бүрийн хэрэгцээнд ашиглаж байхдаа Монголын нийслэл хотод барьсан анхны Европ маягийн давхар барилга хэмээн уран барилгын талаас нь эрхэмлэн хамгаалалтанд, авч 100 гаруй жилийн настай дүнзэн байшин суурь талаасаа насжсан учир буулгаж бүр 1865 оны зургаар нь /гагцхүү барилгын материалыг нь сольж тоосгоор сэргээн бариад байна. Харин “Ариун Троицкийн сүм”-ийн оройг буулгаж нэгдүгээр давхрыг нь дахиад зүүн тийш нь өргөтгөж дэлгүүр болгожээ.1908 онд Орос консулын дэргэд бага сургууль нээж барилгыг нь консулын байрны баруун талд барьсан бөгөөд энэ сургууль хэвээр байсаар шинэ барилгад оржээ. Одоо тэр барилгад “Отгон тэнгэр” дээд сургууль байрлаж байна. Орос сургуулийн баруун хойд талд цаг уурын шинжилгээний станц байрлаж байсан нь Николай Шаштины нэртэй холбоотой. Тэрбээр Их Хүрээнд байхдаа энэхүү станцыг үндэслэн байгуулсан ба сар, өдөр дараалан хийсэн ажиглалтынхаа мэдээг жил жилээр эмхлэн дүгнэлтээ Пулковын төв обсерваторид явуулдаг байжээ. Н.Шаштин 1898 онд Их Хүрээнээс явсан ч станц нь консулын сургуулийн сурагчдын цаг уурын ажиглалт явуулах чухал хэрэгсэл болон үлджээ. 1902 оноос консулын хашааны гадна талд салхины урсгалд тохируулан барьсан байртай болжээ.Оросын консулын хоёр давхар байрны зүүн талд мөн консулын харьяа хоёр давхар жижиг байшинд 1909, 1910 оны үед П.А.Бадмаевын пүүсийн нэгэн дэлгүүр байжээ. Энэ дэлгүүрийн орчимд хожим Цэргийн төв клубын барилга барьжээ. Энэ клуб хожим /”Улаан армийн ордон” хэмээн нэрлэсэн одоогийн Офицеруудын ордныг монгол ардын цэргийн мэдэлд шилжүүлсний дараа/ Монгол кино үйлдвэрийн мэдэлд шилжээд одоо энд Монголын кино урлагийн дээд сургууль байрлаж байна. Цэргийн төв клуб байсан энэ үед тус клубт алдарт хуурч, 1921 оны партизан Өлзийн Лувсан ажиллаж байжээ. Түүнийг батлах нэг баримт нь Кино урлагийн дээд сургуулийн барилгын хананд “Лувсан хуурч 1932-1939 онд энэ байшинд ажиллаж байжээ” гэсэн үгстэй дурсгалын самбар байгаа явдал юм. Энэ самбарыг 1960 онд Лувсан хуурчийн 75 насны ойг тохиолдуулан байрлуулсан байна.Кино урлагийн дээд сургуулийн байрнаас зүүн тийших жалгын зүүн талд 1905 онд Монголын алтыг ашиглах “Mongol-or” /Монгол хүдэр/ нийгэмлэгийн Монгол дахь төв конторын хоёр давхар чулуун тоосгон барилга, барьсан нь Улаанбаатар хотын анхны европ хоёр давхар чулуу, тоосгон барилга болно. Энд 1910 оноос Орос, Хятадын банкны хүрээний салбарын төв контор байрлаж байсны дээр 1921 оноос энэ байшинг Зөвлөлтийн цэргийн эмнэлгийн байр, дараа нь Монгол ардын армийн төв эмнэлгийн амбултори болгон ашиглаж ирсэн. Хүрээнийхэн Монголын алт ашиглах нийгэмлэгийн эзэн ван Гроттын нэрээр байшинг “Гроттын улаан” хэмээн нэрлэсээр ирсэн бөгөөд 1923 оны хоёрдугаар сарын 28-нд энэ байшинд жанжин Сүхбаатарын цогцост анхны задлан шинжилгээ хийсэн байна.Монгол ардын армийн төв эмнэлгийн зүүн талд 1940-өөд онд барьсан Офицерийн сургуулийн хичээлийн төв байрны үүдэнд жанжин Сүхбаатарын дурсгалын анхны хөшөө байдаг. Энэ хөшөөг 1931 онд Монголд ажиллаж байсан Зөвлөлтийн мэргэжилтэн зураач Померанцев эхнэртэйгээ хамтран бүтээж одоогийн Сүхбаатарын талбайд байгуулсныг БНМАУ-ын Сайд нарын Зөвлөлийн тогтоолоор, 1947 онд энэ сургуулийн үүдэнд шилжүүлэн байрлуулсан юм. Тэр үед Офицерийн сургуулийн захирлаар Сүхбаатарын хүү Галсан хурандаа ажиллаж байжээ. Анх улаан армийн ордон нэртэйгээр барьсан, дараа нь Монгол ардын армийн Офицеруудын ордон болсон энэ барилга нь Консулын дэнжийн хамгийн зүүн захын барилга бөгөөд улаан армийн ордон байх үедээ үүдэнд нь оросуудын барьсан И.В. Сталины хөшөө байсныг 1992 онд нурааж одоо оронд нь уран барималч Цэгмэд, БНМАУ-ын гарамгай баатар Л.Дандарын хөшөөг барьжээ. Түүнээс гадна 1912 оны үед Оросын консулын бариулсан дан чулуун барилгад 1921 оноос ЗОУ-ын элчин төлөөлөгчдийн газрын контор байрласан бөгөөд уг барилгад хэд хэдэн удаа өргөтгөл хийсээр эцэст нь ЗСБНХУ-ын элчин сайдын яамны том барилга болон өргөжсөн нь одоо Оросын Холбооны улсын элчин сайдын яамны харьяа газруудын байр болон хувираад байна.Мөн түүнчлэн Консулын дэнжийн зүүн өмнөдөд 1970-аад оноос шинжлэх ухааны хүрээлэнгүүдийн нэгдсэн барилгууд барьж төвлөрсөнтэй холбогдож Польшийн их эрдэмтэн Николай Коперникийн хөшөөг байгуулсан бол улаан армийн ордны зүүн талд 1930-аад он хүртэлх үед Монголын нисэх онгоцны буудал байсантай холбогдож гурван замын бэлчир дээр 1943 онд Монголын ард түмний хөрөнгөөр байгуулж Зөвлөлтийн цэрэгт бэлэглэсэн нисэх онгоцны “ “Монгол ард” эскадрилийн дурсгалын зориулсан хөшөөг 1985 онд байгуулжээ. Энэ хөшөөний зураг төслийг зөвлөлтийн архитекторч Л.К.Медянов хийж архитекторч Гантөмөр гардан байгуулжээ.

ЗҮҮН ДАМНУУРГАЧИН ХАВЬД

2008-04-03T14:33:00.000-07:00

1920 оны зун Зөвлөлт Орос улстай холбоо тогтоохоор умар зүгт явсан эх орончидын зарим нь хүрээнд байгаа журмын нөхдөө удирдаж ажиллахаар Эрхүү хотоос энд ирэхэд Хятадын түрэмгийлэгчид гэр орноор нь цагдан тагнаж, мөрдлөг мөшгилт хүчтэй болчихсон, журмын нөхдийн зарим нь баривчлагдаж шорон гянданд хоригдсон, Дугаржав, Намсрайжав нар Чингэлтэй ууланд нуугдсан байв. Гэвч эх орончид хоорондоо холбоо барьж зөвлөлдөн Нийслэл Хүрээ хавьд орогноход бэрхшээлтэй болсныг харгалзан үйл ажиллагаагаа орон нутагт үргэлжлүүлэн Д.Бодоо зүүн зүгт Сэцэн хан аймаг уруу, Д.Догсом, М.Дугаржав нар Хан уулаар дайрч Өмнө зүгт Наранхөгцөт үрүү Б.Намсрайжав баруун зүгт сайн ноён хан, Засагт хан аймаг руу мордоцгоосон байдаг. Дамбадаржаа хийд хавьд: Галдан бошигт хааны их цэргийг дарж бүх Монголыг эзэлж авсныхаа дараа Манж Чин улс хөрөнгө мөнгө гаргаж 1759 онд Бэлхийн голын хойд энгэрт энэ хийдийг байгуулжээ. Хүрээгээр нүүж, хүрээлэн буудаг монголчуудын эртний нүүдэллэлтийн уламжлалд үндэслэн буй болсон монгол үндэсний хот суурин байгуулалтын үндсэн “тэг” зургийн дагуу байгуулагдсан Дамбадаржаа хийд нь цам харайдаггүй, зөвхөн Майдар эргэдэг хийд байв. Бандидын, Хүүхэн ноёны, Дугарын, Сангай, Сэцэн тойны, Андуу нарын, Жадарын, Өрлүүдийн зэрэг 12 аймагтай, Дуйнхар, Жүд, Чойр, Мамба хэмээх дөрвөн дацантай, хууль ёсоор зөвшөөрөгдсөн 40 ламын данстай, тэдгээрийг Их Хүрээний аймгуудаас томилон суулгадаг байсан бол яваандаа өргөжсөөр 1848 оны үед урдаасаа хойш 355 хос алд, баруунаас зүүн тийш 370 хос алд буюу өөрөөр хэлбэл 10 гаруй км хавтгай дөрвөлжин талбай бүхий их нутаг бүхий 300 гаруй лам нартай болжээ. XIX зууны сүүл үед тус хийдийн лам нарын тоо 7000 хүрсэн гэж С. Идшинноров бичсэн байна.Дамбадаржаа хийдэд Жавзандамба хутагтын гурван дүрийн шарил хадгалагдаж байсны II, III дахь дүрийн шарилийн суварга нь баруун хойд, VI богдын шарилийн суварга нь зүүн хойд талдаа байжээ. Энэ хийдийн ойролцоо XX зууны эхэн үеэс хийдийн хаяа сахисан харчуудын хэсэг ч бүрэлдэж байжээ. Жавзандамба хутагтын Их шавийн харьяат Дамбадаржаа хийд нь 1937-1938 оны үед шашин мөргөлийн үйл ажиллагаагаа зогсоон хаагдаж, барилга нь Эрүүлийг хамгаалах яамны мэдэлд шилжсэнээр Цогчин дуганыг нь буулгаж суурин дээр нь сүрьеэ өвчнийг эмчлэх больницын барилгыг барьсны дээр хийдийн их хэнгэрэг, их хонхны барилгууд болон II Богдын ордны цогцолборыг Сүрьеэгийн эмнэлгийн агуулах, тарианы өрөө болгон өөрчилсөн нь одоо ихээхэн хуучирсан ч гэсэн зарим нь ашиглагдсаар байна.Дамбадаржаа хийдийг 12 аймгийн дугануудаас одоо ганцхан Сэцэн тойны аймгийн дуган үлдсэнийг нь сэргээн засварлаж сүм хурлын газар болгон хурал хурж байгаагийн дээр II богдын ордны балгасын зарим барилгад хийдийн албан контор, Манз цавын газар болгон ашиглаж байгаагийн дээр Сүрьеэгийн эмнэлгийн барилгыг “Өндөр настны эмнэлэг” болгон хэсэг хугацаанд ашиглаж байсан бол одоо энэ барилгыг бурхны шашны сургууль болгон ашиглахаар зэхэж байгаа юм байна. Харин Манжийн Тэнгэр тэтгэсэн хааны зарлигийн хоёр хөшөө, асартайгаа нэлээд эвдэрсэн боловч хадгалагдан үлдсэн байдаг. Энэ хийд ид цэцэглэж байх үедээ одоогийн Төв аймгийн Борнуур сумын нутаг бороо голд тариалангийн газартай байжээ.Их Хүрээ Улиастайд 6 жил болоод 1762 онд Сэлбэд хоёр дахь удаагаа нүүдэллэн ирэхдээ урьд аравнайлсан хуучин нутагтаа буюу өөрөөр хэлбэл Дамбадаржаа хийдийн баруун өмнөд этгээдэд бууж 10 жил болоод 1772 онд хүй мандал руу нүүдэллэж, тэнд 6 жил болоод 1778 онд Сэлбийн хүн Чулууны хонхорт гуравдахь удаагаа нүүж ирснээс хойш 1789 онд Их хүрээний хуучин нутгийн чанх хойно Дамбадаржаагаас хойш 3 км зай Сэлбэ голын зүүн гарт Дашчойнхорлин буюу Буян ерөөлт сүмийг байгуулжээ. Энэ сүмийн газар нь урдаасаа хойш 238 хос алд, баруунаас зүүн тийш 201 хос алд буюу өөрөөр хэлбэл барагцаалбал 5 км шахам хавтгай дөрвөлжин талбай бүхий газрыг эзэмшиж байсан гэдэг. Энэ хийд тэрүүхэндээ цамтай, Их Хүрээнээс хүмүүс очиж цамд нь голлон оролцдог, 100 гаруй лам нартай, эхний үедээ Их хүрээнд холбогдолгүй байгаад сүүлдээ Эрдэнэшанзавын яамны захиргаанд шилжсэн хийд байсан. 1937 оны өвөл хурал номын нь үйл ажиллагааг зогсоож, хөрөнгий нь хурааснаас хойш Дашчойнхорлин хийд бүрэн устжээ. Дашчойнхорлин (Буян ерөөлт), Дамбадаржаагийн (Шашныг бадруулагч) хоёр хийдийн хоорондох баруун өмнө зүг рүү харсан энгэрт хувьсгалаас өмнө Дамбадаржаа хийдийн оршуулгын газар байсныг 1946, 1947 оны үеэс 1945 оны дайнд оролцож яваад Монгол, Зөвлөлтийн талд олзлогдсон Япон улсын харьяат иргэдийн нэгэн хэсгийн оршуулгын газар болгожээ. Монгол улс Япон улстай 1972 онд дипломат харилцаа тогтоосноос хойш тус улсад Япон улсын элчин сайдын яамнаас дээрх оршуулгын газрыг жилд тогтмол эргэж Япон улсын эзэн хааны зарлигийг биелүүлж, төр засагтаа үнэнчээр хүчин зүтгэж яваад байлдааны хууль журмын дагуу Зөвлөлт, Монголын талд олзлогдон Монгол газар насаа төгсгөсөн талийгаачиддаа гүн хүндэтгэл илэрхийлдэг билээ. Энэ ёслолд нь Монголын талаас ч оролцдог болжээ. 1980 –аад оноос Япон Монголын найрамдалт харилцаа улам зузаарч, 1939 оны “Халхын голын байлдаанд оролцогсдын дуртгалууд” номыг Японы талын хүсэлтээр О.Пүрэв би вээр эмхэтгэснийг 1984 оны арваннэгдүгээр сарын эцсээр Японы “Кабунша” хэвлэлийн пүүс Японоор хэвлэн уншигчиддаа хүргэсэн болно. “Кабуншаа” пүүс уг номонд хийсэн тэмдэглэлдээ: “Номун ханы хэрэг явдал” гэж нэрлэгддэг Халхын голын сав нутагт өрнөсөн дайн бол “Хэрэг явдал” гэж ойлгох орон нутгийн чанартай тулалдаан биш, Монгол Улсын эсрэг үйлдсэн Японы түрэмгий дайн байсныг Монголын талаас уг дайнд оролцогсдын дуртгалаас бүрэлдсэн энэ ном илчлэн толилуулж байна” гэж бичсэн байдаг. Дамбадаржаа хийдээс урагш 2 км зайд Ганц Худагийн амны дээд талыг Хурцын энгэр гэдэг бөгөөд энд рашаан булгийн ундрагатай учир Нийслэлийнхэн дээр үеэс “Рашааны хөл” хэмээн нэрлэж ирсэн түүхтэй. Энэ рашаануудын дотроос алдартай нь Дамбадаржаагийн рашаан болно. Рашааны хөлийн лусын хааныг XVIII зууны үеэс тахиж Дарбадаржаагийн рашаан дээр “Лувсанжамбын сүм” буюу Лусын Жамба хааны тахилын сүмийг байгуулжээ. 1938 онд энэ сүмийг устгасны дараа оронд нь 1960-аад үед оны нэрт эрдэмтэн О.Намнандоржийн санаачлагаар байшин барьж хамгаалалтад авсны дээр энэ үеэс Халдвартын болон сүрьеэгийн эмнэлгүүдэд элэг, уушиг эмчилэхэд Дамбадаржаагийн рашааныг өргөнөөр ашиглах болж, модон байшинг нь өөрчилж төмөр хайстай болгожээ. Харин ойрын хэдэн жилд рашааны эх түрүүтэй газар гал түлэх, бууж, суурьшин морь харах газар муу усны нүхийг малтаж, лус савдаг хилэгнүүлснээс энд аваар осол их гарч хүний амь, амьдрал хохирох явдаг их боллоо гэлцдэг болжээ. Зүүн харчууд. Дамбадаржаагийн рашаанаас урагш Сэлбэ голын зүүн дэнж дээгүүр урьд их хүрээний “зүүн харчууд” хэмээх нэртэй нэгэн гэр хороолол байжээ. Энэ хорооллыг Жүгдэр зураач “Нийслэл Хүрээ” гэдэг бүтээлдээ тэмдэглэсэн байдаг. 1883 онд энэ хороолол дөнгөж үүсч байх үед VIII богд Жавзандамба хутагт 13 настай байхдаа шар ордноосоо нэгэн өдөр оргож, банзан хашааныхаа завсраар сэмхэн танилцсан нэгэн хөвүүнтэй тоглохоор энэ энгэрт гэртэй Нямдандондогийн гэдэг айлд ирж энэ хавийн хүүхдүүдтэй Сэлбэ голын хөвөөнд урьд хэзээ ч ийм жаргалтай байсангүй сайхан тоглож, өдөржингөө усанд орж, Ямаа унаж, зурам агнаж байхад нь энэ хавийнхан түүнийг “Богд” хэмээн огт таниагүй, тоглож байгаа хөвүүд ч богдыг жирийн нэг чинээлэг айлын хүү хэмээн итгэж байжээ. Гэтэл оройхон нь Богдыгоо “алдсан” бараа бологчид нь тоглож буй хүүхдүүдийн дундаас түүнийг олж ордонд зогсноос хойш богд бараа бологчиддоо шинэ танил хөвүүнээ ордонд авчирч тоглохыг шаардсанаар санамсаргүй танилцсан танил нь Богдын шадар хүн болж, үүгээр улбаалан Нямдондогийнх ч хүүгийн буянаар ордныхны зиндаанд дэвшсэн төдийгүй тэр нэгэн өдөр богдын унаж тоглож байсан шаргал ямааг сэтэрлэн Богдын өндгөн сүрэгт нийлүүлсэн гэдэг. 1930–аад оны сүлч 1940-өөд оны эхэн үеэс Улаанбаатар хотын захиргаанаас Зүүн харчуудыг хотын төвд ойртуулан нүүлгэж одоогийн “зуун айл”-ийн хавьд эргүүлэн зохион байгуулснаар хуучин зүүн хүрээний зүүн талаар харчуудын 10 гаруй гудамж гэр хороолол бүрдээд 1950-иад оны дунд үеэр Зуун айлын хороолол орон сууц буй болсноор Баруун наран уруу дахин нүүжээ. Зүүн дамнуургачин. Нийслэл хүрээний хэсэг зүүн хүрээний зүүн тал, Сэлбэ голын зүүн дэнж дээгүүр хойноосоо урагш чиглэн үүссэн Хятад хорооллыг Монголчууд мөн хүрээний баруун талд XIX зууны эхэн үед Маймаачинаас тасарч үүссэн Хятад хорооллоос Ялгаж “Зүүн дамнуургачин” хэмээн нэрлэсэн байдаг. Зүүн дамнуургачин нь манж чин улсын шинэ засгийн бодлого Ар монголд хэрэгжиж байсан 1900-аад оны эхэн үед үүссэн хороолол юм. Баруун дамнуургачин нь Хятадын бараа таваараар голдуу худалдаа хийдэг, хот байгууллалтын хувьд дундад-эртний үеийн хятад хотын байгуулалттай, нарийн давчуухан гудамжтай, гудамжны ам бүхэнд хаалгатай, тэр нь шөнийн харуул манаатай байхад зүүн дамнуургачинд ганцхан задгай гудамжтай, гол төлөв Монгол газар цагаачилж ирээд Монголын хөрсөнд тариа ногоо тарьж хөлжсөн баян пүүсүүдийн хороолол байв. Эдгээр пүүсүүдийн дотроос томоохон нь хүрээнийхний нэрлэдгээр Бүдүүн Луусангийн пүүс байжээ. 1944 онд энэ пүүсийн хашаанд арьс ширний завод байгуулсан бол 1960-аад оноос эмэгтэйчүүдийн хорих анги, байрлаж байгаад Улаанбаатар хотын 12 дугаар хорооллыг барих үед энэ анги нүүсэн боловч гэр хороолол хэвээр байна. Үүнээс гадна энд Дарсны пүүс, “Хар хорхой” зэрэг тариа, ногоо, гурил будааны пүүсүүд байв. Эдний дунд Гандан хийдийн дуганч лам Санжаа гэгч нэгэн ядуу лам Хятадтай хоршиж байгуулсан Санжаа дуганчийн пүүс буюу “Санжинлангийн пүүс” гэгч байв. Хожим үүнийг бас арьс ширний завод болгон орон байрыг нь ашиглаж байжээ. Ер нь иймэрхүү байдгаар зүүн дамнуургачны Хятад, Монгол пүүсүүдийн байрлалыг Гэгээрүүлэх Яамны аж ахуй, Монгол улсын их сургуулийн аж ахуй гэх мэтээр ашиглаж иржээ.Зүүн дамнуургачны баруун өмнүүр, Сэлбэ голын зүүн эрэгт Хятад цэргийн хуаран байв. 1905 онд их хүрээнд байгуулсан цагдан сэргийлэх газрын Сюань Хуагийн /Шинхуа цэргийн/ сэргийлэх хороо хэмээн нэрлэж байжээ. Энэ бол Манж чин улсын үед ард түмний зэвсэгт бослогоос айж байгуулсан хуаран байжээ. 1911 оны үндэсний эр чөлөөний хувьсгалын үр дүнд Монголоос Манж амбантайгаа хамт хөөгдөн гарснаар хойш одоо энэ орчимд “Чингис” зочид буудлын барилга, түүний хойгуур өнгөрсөн залуучуудын өргөн чөлөөнд Сэлбэ голын гүүрийн барууны Монгол улсын баатар нэрт жанжин Ж.Лхагвасүрэнгийн дурсгалын хөшөө байдаг. Их шавийн харчууд. Нийслэл хүрээний зүүн дамнуургачны хорооллын зүүн залгаанд дэнж дэр хэдэн хашаа, нэг багахан сүм хийд байсан нь Жавзандамба хутагтын их шавийн харъяат нараар бүрэлдсэн “Шавийн харчууд” –ын хороолол байв. Энд тус харчуудын хурлын багахан дуган, бас эрдэнэ шанзавын Яаманд мөрдүүлж байсан ялтан хэрэгтэнчүүдийг хорьж залхаадаг тусгай шроон байсан газар нутагт одоо Нийслэлийн орон сууцны 12 дугаар хороолол, “Сансар” хэмээх худалдаа төв буй.